Është e vështirë për ne te pranojmë idenë e dimensioneve shtese pasi kur përpiqemi te perfytyrojme qoftë edhe një dimension te vetëm te shtuar ne hapësirë - jo me gjashtë apo shtatë - na bllokohet truri.

Perfytyro, për shembull, se ndodhesh ne qendër te një sferë bosh. Largesia midis teje dhe seciles pikë te siperfaqes se sferes është e barabarte. Tani, perpiqu te levizesh ne një drejtim qe te lejon te largohesh nga të gjitha pikat e siperfaqes se sferes duke ruajtur largesine e barabarte prej tyre. Se bën dot. Nuk mund të shkosh askund - askund me sa dimë ne te paktën.

Vijon nga Ne perfytyrim te dimensioneve te tjera; nga 2-D ne 3-D

Katrori ne Rrafshine do të kishte te njëjtën andralle po të kishte qenë ne mesin e një rrethi. Ai nuk mund te jetë ne qendër te një rrethi dhe te levize ne një drejtim qe e lejon te mbaje largesine e barabarte nga secila pikë e perimetrit te rrethit - ne mos levizte pergjate një dimensioni te tretë. Për fat te keq, ne nuk kemi një korrespondues te sferes tre-dimensionale te Abbott'it qe te na tregonte rrugën për tek dimensioni i katërt. (Ne matematike, veprimet më me tepër se 3 dimensione nuk perbejne ndonjë problem).

Po për rastin e 10-D ?

Ne vitin 1919, mathematekani polak Theodor Kaluza parashtroi se prania e një dimensioni te katert mund te lejonte lidhjen e Relativititetit te Pergjithshem me Teorine Elektromagnetike. Ideja, me vonë e sterholluar nga mathematikani suedez Oskar Klein, qëndronte ne atë qe hapësira ishte e perbere nga si dimensionet e shtrirjes ashtu edhe te sperdredhjes.


(fig. Nova) Rrathet përfaqësojnë një dimension shtese te hapesires qe është sperdredhur perbrenda seciles pikë te hapesires 3-dimensionale qe njohim ne
 
Dimensionet e shtrirjes janë tre dimensionet hapesinore qe njohim, ndërsa dimensioni i sperdredhur gjendet thelle perbrenda dimensioneve te shtrirjes dhe mund te perfytyrohet si një rreth. Eksperimentet treguan me vonë se dimensioni i sperdredhur i Kaluza's dhe Klein'it nuk bashkonte Relativitetin e Pergjithshem me Teorine e Elektromagnetizmit si c'ishte menduar ne fillim, por disa dhjetevjecare me vonë, teoricienet e Fillit e gjeten këtë ide te dobishme, biles te domosdoshme.

Mathematika e perdorur ne Teorine e Lartefillit kërkon te paktën 10 dimensione. Kjo do të thotë se ne mënyrë qe ekuacionet qe përshkruajnë Teorine e Lartefillit te nisin te funksionojnë - qe ekuacionet te lidhin Relativitetin e Pergjithshem me Mekaniken Kuantike, te shpjegojnë natyren e grimcave, te bashkojne forcat, e kështu me tej - atyre u duhet te vënë ne perdorim dimensionet shtese. Këto dimensione, sipas asaj qe besojnë teoricienet e Fillit, janë mbeshtjellur brenda hapesires se sperdredhur te pershkruar qe me pare nga Kaluza dhe Klein.

Për te zgjeruar hapësirën e sperdredhur ne mënyrë qe të përfshijmë këto dimensione te shtuara, perfytyro rrathet e Kaluza's dhe Klein'it te zevendesuara me sfera. Ne vend te një dimensioni shtese kemi dy nëse marrim parasysh vetëm siperfaqet e sferave dhe tre nëse marrim parasysh edhe hapësirën perbrenda sferes. Kështu, deri tani mbërrijmë ne gjashtë dimensione.

Ka dalur ne pah se përpara se te ekzistonte Teoria e Lartefillit, dy mathematikane, Eugenio Calabi i Universitetit te Pennsylvania's (shqipt. Pensillvenia) dhe Shing-Tung Yau i Universitetit Harvard, kanë pershkruar disa kallepe gjashtë-dimensionale qe teoricienet e Lartefillit thonë se plotesojne kushtet për ato lloje strukturash qe kërkojnë ekuacionet e tyre.


(fig. Nova) Kallepet 6-dimensionale te Calabi't dhe Yaus'se.
 
Nëse zevendesojme sferat ne hapësirën e sperdredhur me këto kallepe, na bëhen 10 dimensione; tre hapesinore, plus gjashtë te kallepeve te Calabi 't dhe Yau'se, plus një te kohës.

Edhe nëse Teoria e Lartefillit del te jetë e vërtetë, mund të mos arrijme kurrë te gjejmë një shpjegim apo perfaqesim pamor te dimensioneve me te larta qe do të kenaqte plotësisht mendjen e njeriut. Jo, për sa kohe një gjallese katër-dimensionale nuk do të na nxirrte nga Hapesina jonë tre-dimensionale për te na dhënë një vështrim te botës nga këndvështrimi i saj.

Nga: Rruzull.Net

iv_ dimension e lexova të gjitha artikullin tënd .dhe me sa kuptova unë me pëlqeu.por sarita ta kuptoj te hkithin se p.sh.. teorine e relativitetit e gjëra te tilla si kam bërë ende në shkollë.po duke lexuar qe ne fillim titullin nuk mund ta perfytyroj një dimension hapesinor te katert........është shumë interesante kjo.........do mundohem mos gjej ndonjë gjë ne internert.........f lasim përsëri ciao

ne fakt njeriu nuk arrin te perfytyroje dot as dimensionin e tretë
lere pastaj kohën... si dhe dimensionet e tjera...

fusha e shikimit qe kemi është dy dimensionale, dimensioni i tretë i perfytyrueshem është mundësia qe te shohësh nga tre anë krejtësisht të ndryshme te njëjtin objekt. dimensioni i katërt pastaj është i paperfytyrueshem. nuk mund të mendosh një objekt te projektuar ne kohe. vetëm kur ndjehesh nostalgjik dhe te kujtohet muri qe para 4 vjetësh ishte i palyer. dhe prapë nuk e perfytyron dot ne të ardhmën. koha është një vektor qe ecën ne një drejtim, ne drejtimin nga ne e ndjejme kohën te rrjedhe. dhe kjo është e vetmja mënyrë për ta perftytyruar dimensionin e katert. si një vektor qe ecën krah tre dimensioneve hapesinore.

për dimensionet e tjera, te perdorura nga superstring theory si dhe teorite e tjera te kordave, (10, 11, 26, etj), ne thjesht i parafytyrojme si dimensione hapesinore, por qe nuk mund ti shohim pasi ekzistojne ne përmasa te tjera. nëse edhe ne do të kishim përmasën e një korde (ose grimce virtuale, siç e kam dëgjuar te perkthyer shqip ), atëherë do të ndjenim me tepër dimensione përderisa do të ekzistonim ne 10 dimensionet. dhe 3 dimensionet hapesinore qe ndjejme tani do të merrnin përmasa krejt te tjera dhe praktikisht nuk do të ishin me ne perceptimin tonë (perfytyro një sferë qe leviz brenda një sferë tjetër. te dyja bashke bëjnë 6 dimensione ku mund te levizesh. megjithëse 3 dimensionet e tua te lënë liri ty, 3 dimensionet e tjera janë relative me zhvendosjen e sferes ku ti mund te levizesh lirisht).

megjithatë qe një teori te jetë e saktë, duhet te përputhet me vezhgimet, por përderisa ne nuk mund ti vezhgojme direkt këto dimensione, dhe meqë kemi te dhëna për forcat themelore te universit (forca berthamore e fortë, forca berthamore e dobët, graviteti dhe forca elektromagnetike), atëherë ne i parafytyrojme këto forca si "korda" qe ekzistojne ne këto dimensione shtese. pra janë thjesht një shpjegim teorie. dhe një hap me tej drejt teorise qe unifikon mekaniken kuantike me relativitetin e pergjithshem... por asgjë s'dihet me saktësi deri me sot... mund te jetë edhe një rrugë e gabuar dhe të mos ekzistoje asnjë dimension me tepër, megjithëse mundësia është tepër e vogël.