"Permbysja" e historisë se letersise shqipe

Anisa Ymeri

Rishkrimi i historisë se letersise sone duket se s'do vonoje! Ka një projekt te shkruar qartazi për atë se çka do të jetë: "histori e letrave në vend te një historie letersie ne kuptimin ngushtesisht terminologjik".

Jo me kot është menduar te jetë histori e letrave, pas ajo do të lejoje te jetë pjesë e saj letërsia shqiptare ne gjuhët imperiale (kryesisht ne latinisht), letërsia klasike klerikale-humaniste, lulezimi i iluminizmit ne Akademine e Voskopojes, levizjet e mendimit ne Shqipëri. Por me thelbesore prej këtyre, është rivleresimi shkencerisht i tradites letrare ne Shqipëri prej fillimeve deri ne kohën e sotme. Ndaj edhe ajo çka pritet të ndodhë me tekstin e ri është një "permbysje" për te kuptuar me mirë rrjedhat a udhet ku kanë shkelur autoret tanë. Drejtori Institutit te Letersise, Enver Muhameti, tregon se, "ka qenë një nismë e departamentit te letersise te institutit tonë për hartimin e një projekti te një letersie shqiptare mbarekombetare, të gjitha trevat shqipfolese, por edhe ne diaspore". Duke e shnderruar ne te parin tekst gjitheperfshires jo vetëm për nga hapësira! Pasi pjesë e rëndësishme e këtij teksti, i cili pritet te jetë 3 vellime, janë personalitetet e letrave shqipe te anatemuar deri ne kapercyell te viteve '90-te. Pasi, sikunder theksohet dhe është qartësisht e evidentueshme, për shkaqe historike dhe politike, letërsia shqipe është zhvilluar ne rrethe, qarqe, rrjedha e drejtime të ndryshme. Dhe pika me e diskutueshme e saj, është trajtimi dhe krijimi pergjate periudhes shteterore për gati 5 dekada. Faktore te cilët e kanë copetuar zhvillimin letrar, duke lënë mandej gjurme te pashlyeshme ne stilet e ligjerimit letrar nder dekada. Aq sa do të këtë analize mbi shkaqet dhe fenomenet qe i kanë përfshirë rrjedhat e letersise, mbi të gjitha synohet një informim i gjerë mbi ato realitet qe kanë ekzistuar ne vijimesi. Duke pasur ne thelb mos perjashtimin e asnjë autori apo rrymëë. Mbi të gjitha do të jetë një rivleresim, i cili perfshin karakterizimin e pergjithshem te periudhave letrare (periudha parashqipe, letërsia humaniste, periudha iluministe, letërsia kombëtare e Rilindjes, periudha e shthurjes se romantizmit, letërsia midis dy lufterave dhe ajo e pasluftes. E nëse ky do të jetë një prej atyre projekteve me rëndësi tepër te madhe, por qe mbeten thjesht mbi tryezat e drejtuesve te institucioneve, do të sjelle një histori te zhvillimeve letrare permbi kufij. Kështu theksohet nder radhet e projektit, "Qofshin këta politike, hapesinore, ideologjike". Kjo pritet dhe synohet të arrihet ne saje te një bashkepunimi te te gjithë anëtarëve te redaksise qe do të hartojne këtë histori, perberja e se cilës, sipas të gjitha gjasave, do të jetë shprehese e mendimit shkencor letrar te sotëm. Ne këtë tekst do të jenë me vëmendje paresore zhvillimet letrare si te tilla, faktori letrar para atij historik ne kuader te prirjeve me te përgjithshme, qe kanë paralelet e tyre në vend. Dhe kjo për te mberritur ne pikën e madhe te ktheses, e cila konsiston ne hartimin e një "histori letersie, e cila e tejkalon frymën e perjashtimit te një shumicë shkrimtaresh, për shkak te qendrimeve të tyre jashtë letrare, ose për shkak te çdo ndalimi te vepres se tyre, për arsye mospajtimi ideologjik me politikat shteterore te kohës".

Rezultati perfundimtar dhe pritshmeria prej këtij projekti, i cili është tani vetëm ne fazen fillestare, është ndryshimi i perfytyrimit për historinë e letersise shqipe përmes shkencezimit te arritjeve te deritanishme nëpërmjet ndryshimit te sjelljes metodologjike dhe forcimit te mendimit kritik. Gjithçka duke u tejkaluar gjendja e shthurur e hierarkise se vlerave dhe anarkia terminologjike, theksohet shprehimisht ne projektin për rishkrimin e historisë se letrave shqipe te Institutit te Letersise.

Projekti synon

Qëllimi i projektit është qe te hartohet një histori e letersise shqipe qe i përgjigjet nivelit shkencor te sotëm qe ploteson nevojat njohese dhe vleresuese te procesit letrar dhe kurorezohen përpjekjet e dy dekadave te fundme për një vështrim te shkencorizuar te tradites dhe procesit letrar ne botën shqiptare. Duke sjelle ne kushte të reja një tekst, i cili i shkon për shtat edhe zhvillimit te sotëm te botës shqiptare.

Letërsia do shihet...

Si një sistem me vete; si një pjesë e një sistemi me te gjerë, te brendshem (kulturë, gjuhe dhe qyteterim) ne krahasim me rrjedhat letrare rajonale, evropiane dhe botërore; duke specifikuar paralelet dhe shmangiet nga këto rrjedha si edhe raportin e saj si nensistem ne kuader te zhvillimeve letrare te përgjithshme te kohës. Duke iu permbajtur një kriteri tepër te rëndësishëm, qe është ai mos perjashtues.

Teksti universitar

Rishkrimi i historisë synon hartimin e një teksti universitar akademik te historisë se letersise shqipe qe te paraqese me vertetesi shkencore gjendjen e dijës ne këtë fushe dhe zhvillimet e reja ne procesin, mendimin dhe shkencen letrare gjatë me shumë se tri dekadave te fundme. Kështu, ne të gjitha universitetet qe zhvillojne mësim ne gjuhën shqipe apo edhe dashamiresit e letersise, do të jetë ndihmë e madhe.

Tekst informuese

Një histori letersie qe informon para se gjithash, por ne asnjë mënyrë duke mbetur ne shkalle thjesht te një enciklopedie. Do te jetë një informacion mbi proceset dhe zhvillimet letrare, informacion për qendrimet dhe debatet me te rëndësishme. Dhe gjithçka do të kaloje ne siten e një vlerësimi, gjendjeje dhe zgjidhjeje detyrash shkencore. E qe do të jetë tepër e hapur për diskutim dhe ridiskutim te saj.

Redaksite qendrore, Tiranë-Prishtinë

Dy do të jenë redaksite e mëdha qe do të ngrihen dhe do të koordinojne punën për rishkrimin e Historise se Letersise Shqipe. Kjo është e shpjegueshme, pasi këto janë edhe dy qendrat me te mëdha ku është zhvilluar letërsia jonë kombëtare, por edhe pse janë te shumte studiuesit kosovare, te cilët kanë shkruar jo pak për letersine e krijuar ne Shqipërinë shteterore. Por arbereshet e Italise dhe trevat e tjera shqipfolese kanë vendin e tyre te padiskutueshem.

Historia gjitheperfshirese e letersise

Perpos kritereve të reja shkencore, mbi te cilat pritet te ngrihet historia e letersise shqipe, ky do të jetë një tekst aspak perjashtues. Duket qartazi se ka një urgjence për perfshirjen ne këso tekstesh te rëndësishëm të atyre personaliteteve te letrave shqipe qe për dekada te tera kanë qenë te anatemuar dhe vepra e tyre u shnderrua ne pak kohe ne "molle te ndaluar" për lexuesin shqiptar ne teresi. Por s'ka për te munguar edhe rivleresimi për figurat "e dyshimta" te letrave shqipe.

Koha Jone