Shkrimtari shqiptar Ismail Kadare fitoi cmimin spanjoll "Princi i Asturias per Letersine". Me pare kete cmim e kane marre emra te njohur te letersise boterore si: Camilo Jose Cela, Carlos Fuentes, Gunter Grass,  Doris Lessing, Arthur Miller, Susan Sontag, dhe Amos Oz. Cmimi "Princi i Asturias" konsideroht si nje nder cmimet me prestigjoze ne boten e letrave. Ismail Kadare eshte shqiptari i pare qe fiton cmimin me te rendesishem per letersine ne Spanje. Cmimi per letersine ishte i gjashti nga tete cmime nderkombetare qe ndahen cdo vit nga presidenti i fondacionit "Cmimi i Asturias", nen motivacionin per kontributin e rendesishem ne kulturen universale ne fushen e letersise dhe linguistikes.

Kryefjala e dites eshte cmimi prestigjoz letrar “Princi i Asturias”. Në konkurim morën pjesë 31 kandidatë nga 27 vende të botës, ndersa ne pesëshen e përzgjedhur ne fund keni qene perballe hollandezit Noteboom, britanikut McEwan, italianit Tabucchi dhe Milan Kunderes. Eshte gjykuar teresia e vepres. Ndodhi që ju dhe Kundera u nisët nga Franca, por ju perfaqësonit Shqipërinë ndërsa Kundera Francën. Si ndodh në këto raste njëlloj si me lojtarët e futbollit?
- Është pak më ndryshe. Unë kaloj gjysmën e kohës në Francë, Kundera dicka më tepër, besoj. Ka një ndryshim, ai quhet shkrimtar francez tani dhe përfaqëson Francën. Ai ka disa vjet që ka ndërruar gjuhën pasi shkruan ne frëngjisht dhe jo në cekisht. Natyrisht ai është shkrimtar me origjinë ceke, një pjesë e veprës së tij është shkruar në atë gjuhë. I përket Cekosllovakisë se atje ka lindur, por formalisht është shkrimtar francez. Kështu që ka përfaqësuar Francën. Unë nuk jam shkrimtar  francez. Unë kam nënshtetësi të dyfishtë, por jam shkrimtar shqiptar dhe  kam shkruar gjithmonë në gjuhën shqipe.

Nga burimet tona tre anëtarë të jurisë e kanë dorëzuar të bardhe fletën e votimit. Përvec vleresimit letrar që ka qenë absolut për ju, me sa duket kjo fletë e bardhë ka qenë për arsye politike qe lidhen sipas burimeve me çeshtjen e Kosoves. Vete Spanja nuk e ka njohur Kosovën. Cfarë komenti keni për këtë veprim dhe a ishte vendimi i jurisë qe ju ta fitonit kete cmim një mënyrë për ta mbështetur Kosovën dhe nje kundërshti e hapur ndaj vendimit të qeverisë spanjolle për të mos e njohur?
-Unë nuk do t’i lejoja vetes të bëj një përfytyrim të tillë që është disi jashtë letrar. Këto jane juri përgjithësisht të pavarura. Por sado të pavarura të jenë natyrisht kanë një lidhje me vendin e tyre. Një lidhje që unë nuk mund ta përcaktoj sa është dhe sa nuk është. Juria është tepër e nderuar, kryesohet nga kryetari i Akademisë se Spanjës dhe përderisa cmimin e jep shtëpia mbretërore, vetëvetiu ka  karakterin e dinastisë ose lidhet me këtë shtëpi, natyrisht do apo nuk do lidhet me Spanjën si shtet, si komb, si histori. Por megjithatë unë besoj se juria është e pavarur dhe nuk mund të ketë një ndikim të drejpërdrejtë, por mund të ketë ndikim të tërthortë. Ka një qendrim të qeverisë spanjolle që në këtë rast nuk ka pse të përkojë më qendrimin ndaj një shkrimtari. Zakonisht në këtë cmim, që ka fituar një nderim në botë është një juri që është vlerësuar gjithmonë për një vizion artistik letrar të veprave dhe jo të ngatërrohet me motive joletrare.  Mund të jetë kjo sic thatë ju, unë nuk mund ta them këtë gjë, nuk mund ta di, por që ka pasur si në cdo juri me sa di nga shtypi, nga botuesi im spanjoll, thashetheme, në kuptimin e mirë të fjalës, ka patur. Ka mundësi kjo vote abstenuese të ketë lidhje me këtë gjë, por edhe mund  të mos ketë.

Cili është cmimi më i rëndësishëm për ju nga këto që keni marrë deri më tani?
-Më i rëndësishmi është cmimi britanik. Jo se e them unë, por njihet si më i rëndësishmi. Cmimi “Princi i Asturias” konkuron me të, është nga më kryesorët gjithashtu. “Booker Price International” ka traditë të re, tre herë është dhënë gjithsej. Unë kam qenë i pari që e kam marrë në versionin  ndërkombëtar. Kurse “Princi i Asturias” ka traditë gati 30 vjecare. Sigurisht ka një aureolë më të madhe përsa i përket famës dhe ceremonive, por cmimi anglez e ka përpara këtë gjë me sa duket.  

A përbën marrja e këtyre cmimeve një lloj kredie që ju afron gjithmonë e me teper me cmimin Nobël?-Mendoj se nuk ka të bëjë drejtpërdrejtë. Mundet t’i kesh këto cmime dhe të te ndihmojnë, mund dhe të mos i kesh dhe ta marrësh cmimin Nobël. Sigurisht një pjesë e madhe e shkrimtarëve që kanë marrë këtë cmim kanë patur cmimin Princi i Asturias sepse sic thashë është një cmim tradicional, me kohë më të gjatë, por ky  nuk është një kushtëzim.

Shkas për pyetjen që do t’u bëj tani është një shkrim i së enjtes në Gazetën Shqiptare nga perkthyesi i letersise shqipe Robert Elsie sipas të cilit letërsia shqiptare nuk është e njohur në botë. Sipas jush a është e njohur letërsia shqiptare sot në botë dhe kush e përcakton këtë njohje apo mosnjohje të saj?
- Kritika e  ka ngritur disa herë këtë ceshtje. Mua po më habit pse ngrihet një gjë e tillë. Nuk është reale, është një problem i paqenë në kuptimin që letërsia shqipe është e njohur, nuk është e vërtetë se është e panjohur. Cdo të thotë se është e njohur? Letërsi e njohur do të thotë që të ketë disa shkrimtarë të përkthyer në vende te tjera, të ketë botime.  Shkalla e njohjes varet nga shkrimtarët që botohen, nga botimet, nga suksesi i tyre, nga pritja që i bën kritika letrare dhe nga cmimet ndërkombëtare qe merr  kjo letërsi. Sidomos varet shumë nga ato që quhen botime xhepi. Duken në pamje të parë të parëndësishëm, por ato janë botime me tirazh kolosal që e bëjnë të njohur shkrimtarin në një zonë tjetër ku ai e ka të vështirë të hyjë me botimet e zakonshme. Nga pamja e jashtme janë botime të lira, që blihen ne stacione trenash, por ato janë sukses i madh i një letërsie. Nje sukses më i madh është kur shkrimtari hyn në programet shkollore të vendeve të huaja gjë që është shumë e rrallë. Por të jesh në këto programe sidomos ato të shkollave të ulëta është një sukses vërtet i madh sepse hyn në leximet e rekomanduara nga shteti për shkollat.

Cfarë rekomandohet nga letërsia juaj?
-Në kolegje unë kam një roman dhe nuk ka si të ketë dy sepse në fund të fundit është një shkrimtar i huaj që hyn zakonisht atje ku janë shkrimtaret e atij vendi. Është romani "Kush e solli Doruntinën" i pastruar pak sipas kritereve pedagogjike që mos të ketë skena që të acarojnë nxënësit. Kuptohet që letërsia është e lirë, shmangen motivet delikate. Në këtë roman më kanë kërkuar leje që të heqin një faqe e gjysëm jo më shumë se rreth 50 rreshta. Kjo është.

Pra mund të themi që nuk është e vërtetë që nuk është e njohur letërsia shqipe?
-Mua më habit ky konstatim sepse letërsia shqipe i ka të gjitha këto që thashë. Ka rreth 14- 15 shkrimtarë të përkthyer dhe disa prej tyre janë me katër, pesë, gjashtë vepra, unë jam me më shumë. Dhe letërsia shqipe ka tashmë dy cmime, ate spanjoll dhe britanik, më të rëndësishmit që jepen. Pas Nobelit, ato janë cmimet me rezonancë ndërkombetarë dhe planetare dhe ç’duhet të ketë një letërsi më tepër ?! Cfarë do themi për letërsitë e tjera të Ballkanit, te Europës Qëndrore apo vendeve te tjera europiane cfarë kanë ato më shumë në këto cmime? Thotë dikush, ‘ja e mora unë’, por unë jam pjesë e kësaj letërsie, nuk e kuptoj cfarë duhet të ketë një shkrimtar, të ketë një vulë që është i letërsisë shqipe. Ka gjuhën shqipe që shkruan, pra shkrimtar shqiptar.

Zoti Kadare për audiencën tonë të gjerë a mund të shpjegoni cdo të thotë përcaktimi "shkrimtar i madh" , "shkrimtar i famshëm"  dhe nga cfarë motivohet apo përcaktohet kjo?
- Janë epitete që përdoren zakonisht, janë të pashmangshme. Këto janë për ne profesionistët. Kjo do të thotë të jesh tamam shkrimtar. Për familjen tonë të shkrimtarëve është baraz të jesh shkrimtar, të mos jesh gjysmëshkrimtari ose njëfarësoj i tillë. Por nuk mund të evitohet një elozh i tillë. Është shumë e lehtë, i madh, i shquar, i famshëm vijnë gradë- gradë ato.

Ndodh njesoj si me letersinë ?Sa me shumë i perkthyer si shkrimtar aq me shumë i famshëm?
-Tani përkthimi është një problem. Ka një mendim që sigurisht ka një bazë të drejtë, që nuk është e thënë që një shkrimtar të jetë me vlera të mëdha sepse është i përkthyer. Nuk është një kusht i detyrueshëm. Në letërsinë  botërore ka raste ku ka shkrimtarë shumë të  shquar që i kanë përkthimet shumë të pakta, për arsye tepër të vecanta. Përshembull ne kemi shkrimtarë si Naim Frashëri, Gjergj Fishta, shkrimtarë kombëtar që quhen që përkthimet i kanë të rralla. Por ata krijojnë më kombin e tyre një lidhje të vecantë që rrallë ndodh në shekuj, Kështu që bëjnë përjashtim nga ky rregull. Ndërkaq nuk mund të themi që një shkrimtar i mirëfilltë, ju thatë i madh, unë do thosha normal, është normal nëse nuk përkthehet, sepse letërsia qëkurse ka lindur tre mijë vjet përpara ka qenë globale, pasuritë e letërsisë të muzikës, pikturës, skulupturës janë gjithmonë globale. E krijon një popull dhe ai do apo nuk do, jua bën dhuratë gjithë popujve të tjerë, nuk është që ai e krijon për vete. Ka natyrisht shkrimtarë që më tepër rrinë brenda kufijve, por zakonisht shkrimtarët duhet të kapërcejne kufijtë sepse është natyra e letërsisë të jetë globale, kështu ka lindur. E shijojnë të gjithë njelloj, Dante Aligerin e shijojnë të gjithë njëlloj, Don Kishotin që Spanja e ka kultin e saj, pro është figurë universale e kështu është një pjesë e madhe e letërsisë botërore.
Kemi një autor të madh rus Pushkinin, i cili ka karakteristikën që në vendin e vet është i adhuruar me të drejtë në mënyrë të pakufishme dhe është i përmasave më të larta artistike për një habi jo fort të shpjegueshme përkthimet e tij në botë janë jo aq sa meritonte ky gjeni, është natyrë ë shkrimtarit. Përshembull Dostojevski ia kalon dukshëm Pushkinit, por kjo nuk ia ul vlerat. Kështu kemi ne Lasgush Poradecin, një poet që meriton të jetë i njohur në Europë, por natyra e artit të tij është e tillë që ka humbje në përkthim, janë ato trillet e letërsisë.

Një shkrimtar i dimensionit tuaj ka përherë një marrëdhënie të ndërlikuar me vendin e tij, e cila shfaqet ndryshe në periudha të ndryshme. Cila është marrëdhënia juaj me Shqipërinë dhe shqiptarët? A ka ndryshuar me kalimin e kohës dhe në cfarë sensi? A mund të quheni ju një shkrimtar politik një shkrimtar i angazhuar?
-Ajo që thatë ju është shumë e drejtë, që marrëdhëniet e nje krijuesi përgjithësisht janë të ndërlikuara. Nuk mund të jenë vecse të tilla me vendin e vet, e ka vetë natyra e artit. Arti krijohet për një kohë të gjatë, kështu është edhe ndryshimi i madh i artit nga veprimtaritë e tjera shoqërore, politike, të cilat janë të lidhuar me popullsitë qe jetojne aktualisht në këtë vend. Ne themi populli shqiptar, populli francez, me fjalën popull ka njëfarë paqartësie, kuptojmë si të thuash anën më të mirë të një vendi, pa dashur përfshin dhe pjesën që ka jetuar më përpara, por nuk hyn e ardhmja. Pra, ne themi popullin shqiptar. Le ta percaktojme se cili është populli shqiptar: është ky popull që jeton tani, kjo është në radhë të parë. Do bëhen zgjedhjet do kenë punë me këtë popull, po ka një popull tjetër që ka jetuar përpara dhe që do të vijë, që ai s’ka punë me këtë popullsi, ka shumë pak, ka punë indirekte si të thuash. Shkrimtari, arti, artisti, filozofi kanë punë me popullin tjetër, atë të madhin që kanë shkuar një pjesë dhe që do të vijë, kështu që vetvetiu vepra e tyre do të krijojë keqkuptime, ose me njërin brez ose me tjetrin, s’ka se si te mos krijojë. Nga nje herë do ta duan më shumë, nganjëherë më pak, nganjëherë do të bëjne sikur se duan dhe e duan, nganjëherë do të bezdisen prej tij, na ngatërron punë thonë, ose do vijë ndonjë tjetër e do të thotë jo ky është ai që duhet të jetë tamam. Kështu që vetvetiu një vepër e krijuar dhe cdo vepër krijohet për një kohë të gjatë relativisht, flasim për letërsinë e mirëfilltë, atë që ju e quajtët letërsi e madhe, unë po e quaj letërsi normale, ajo që jeton, ai seleksionohet se shumica e letërsisë btoërore shkon dëm si gjethet kur bien në vjeshtë, shumica e librave ecin zhvillojnë, japin energjinë e tyre aq sa mundin pastaj harrohen, vdesin dhe në emër të kësaj, nga ky seleksionim ngelet madhështia e letërsisë. Letërsia gjithmonë ngelet pjesa më e mirë e saj, maja e saj, ashtu sic duhet të ngelet. Kjo letërsi do të ketë marrëdhënie patjetër shumë të ndërlikuara me popullin e vet, ndoshta me gjithë popujt disa herë.

Ju po e shikoni nga këndvështrimi i popullit i cili do të ketë probleme me shkrimtarin, por shkrimtari vetë cfarë marrëdhëniesh krijon?
-Shkrimtari vetë do të jetë në mënyrë natyrale. Ka respekt për popullin e vet, por jo se ka rezerva, por ai e di e ndjen më shumë se e di, se me popullin mund dhe te mos merret vesh dhe nuk duhet të shqetësohet shumë nga kjo gjë në qoftë se në ndërgjegjen e tij ai e di qe në këtë rast ka të drejtë ai dhe jo lexuesi, të mos përdorim fjalën popull gjithmone. Lexuesi mund të gabojë, i 3 vjeteve, i 15 vjetëve, lexuesi shqiptar i kohës se komunizmit për shembull nën trysninë e regjimit që kishte, sigurisht ka qenë në gjendje të gabuar në një pjesë të letërsisë shqipe; ne skemi si ta mohojmë këtë gjë. E pra ajo kohe kaloi shkritmarët që ishin të nxjerr nga jeta letrare rikthehen, janë rikthyer, janë duke u rikthyer edhe me, e do të rikthehen dhe më mirë. Ja pra se si kanë pasur të drejtë ata, nuk mund të themi dhe jo populli, po ajo kohë, ai ndërlikim që ishte, regjimi, diktatura, epoka populli vetë, kanë gabuar të gjithë.
 
A jeni ndjerë ju ndonjëherë i pakuptuar nga populli juaj?
-Cdo shkrimtar, po.

Për shembull një vepër konkrete...
-Po ka vepra që nuk kanë qenë të kuptuara, dhe shkrimtari nuk ka pse të shqetësohet shumë, ose të fillojë të hajë inat, kështu është kjo gjë.

Kur nuk ju kanë kuptuar, jam kurioze?
- Për shembull uën kam botuar në '65 një roman të shkurtër që quhet "Përbindëshi" e botova në një revistë. Sigurisht u kritikua vepra, sepse ishte e parakohshme, po dhe një pjesë e lexuesve thane: ‘Ç’ishin këto gjëra? Nuk jemi mësuar me këto. Nuk i dimë’ dhe nuk mund të acarohet shkrimtari, me ta, të thotë po, mesa duket ishte një vepër që nuk ishte për atë kohë.

Pas viteve '90 keni qene i pakuptuar dhe keni pasur të drejtë ju?
-Nuk e kam vënë re sepse gjithë vëmendja ka qenë drejtuar në atë kohë që ishte e vështirë të botoje dhe cdo botim ishte një triumf dhe në përgjithësi unë nuk ankohem, në përgjithesi kam qëne i kuptuar nga populli, po nuk e kam quajtur ndonjë hata, ndonjë gjeme që të jesh dhe i pakuptuar. Unë e kam pasur këtë fat, jam një nga shkrimtarët që kam pasur mirëkuptim me popullin tim. Për shembull, përmendët në fillim Kunderën dhe ai ka pasur disa herë një keqkuptim që permenda unë, ndoshta ndërrimi i gjuhës që bëri pastaj e ka rënduar këtë gjë.

Marrëdhënia juaj me shqiptarët paraqitet kaq e fuqishme sa në disa raste në shtypin e botës ju kanë quajtur nacionalistë. A jeni  i tillë?

-Kjo është e vëretë. Kështu më kanë quajtur disa herë, po unë nuk jam nacionalistë. Akuza është krejtësisht e padrejtë dhe nuk e them këtë se më vjen turp nga kjo fjalë. Punë e madhe le të më quajnë. Unë e kuptoj pse më quajnë kështu? E para akuza ndoshta ka filtruar nga këtu, nga Shqipëria, ose është një akuzë. Pse është e padrejtë e quaj unë? E bërë nga një mendësi e gabuar në themel, nga një mjegull që sot është e shpërndarë kudo, ku ngatërrohen konceptet, atdhe, patriotizëm, nacionalizëm, shovinizëm. Është një zonë ku këto nuk ndahen në mënyrë shumë të qartë, me të cilat bëhen spekulime të pafundme dhe me të cilat ka keqpërdorim shumë të madh disa herë. Në emër të kombëtarizmit ose patriotizmit janë bërë krime. Kjo është e vërtetë, por kjo s’do të thotë se popujt e kanë lehtë të heqin dorë prej tyre. S’ka pse të kemi merak se duhet të heqim dorë se të shpëtojmë nga e keqja, ska asgjë të keqe. Nuk mund të duhet planeti i gjithë, në mënyrë të plotë sic mendojnë disa teoricienë nga ata kozmopolitët, patologjik si të thuash, jemi qytetarë të botës, nuk është e vërtetë, është hipokrizi. Natyra njerëzore është e tillë që dhe dashurinë dhe gjithcka tjetër dhe përkushtimin, kërkojnë një hapësirë të përcaktuar. Kështu është ndërtuar natyra njerëzore, historia njerëzore. Thonë disa herë do hyjmë në Bashkimin Evropian, do të harrohen këto, jemi të gjithë bashkë, nuk është e vërtetë. Europa ka një parulle që është shumë e saktë dhe e bukur; është unitet në larmi. Është parullë themelore, quhet “atdheu, Europa e Kombeve”, nuk quhet europa e njerëzve të lirë. Askush në botë, ne Evropë, nuk po bëhet gati të heq dorë nga atdheu i vet, kombi i vet. Në Francë, ministria e Arsimit quhet ministria e Edukimit Kombëtar dhe nuk kanë frikë ta përdorin fjalën komb se te ne po të thuash komb duket si e prapambetur, thotë tjetri ‘ky mos është nga ata e një kohe të ikur’. Nuk është e vërtetë. Kjo është pse thashë mendësi kolonialiste, sepse popujt kryesorë në evropë, shtetet kryesore tradicionale dinë ta ruajnë fare mirë vlerat e tyre kombëtare, kanë institucione qindra vjecare. I kanë përpunuar në shekuj, kanë punuar programe shkollore me shekuj, nuk i kërcënon këta asgjë dhe shpesh njerëz të këtyre i shikojnë me një farë skepticizmi që nuk e thonë hapur. Popujt që kanë hyrë më vonë në familje, ne jetën evropiane, ose që bëhen gati të hyjnë, akoma më keq, si të thuash unë po bëhem pak i ashpër këtu si të thuash, dhe thonë ‘u bënë dhe këta njëlloj si ne, me atdhe, ne kemi jetuar me to, po ne jemi ndryshe, i dimë këto gjëra e meritojmë këtë gjë tani, dhe u bënë këta të jenë njëlloj si ne’. Dhe kështu acarohen disa herë kur popujt që sipas kësaj mendjeje, janë të vonuar më të rinj, që kanë nevojë ende të pasurohen dhe pastaj të mendojmë për këto gjëra luksoze, janë gati të bëjnë vërejtje për këtë gjë. Më kujtohet ka shumë vite, ka qëlluar, ka ardhur një mysafir te Lidhja e Shkrimtarëve, shkrimtar Italian. Zakonisht vinin shkrimtarë tepër të majtë, jo vetëm italianë dhe sigurisht u pëlqente të vinin në Shqipëri, në vendet e tyre ishin të panjohur dhe i pëlqente të merrnin një ton prej mësuesi. Në fakt në vendin e tyre mund ishin berbera, kishte shumë berbera për cudi midis tyre, dhe këtu fryheshin meqënëse janë në Shqipëri mund të japin mësime. Më kujtohet njëherë në sheshin “Skenderbej”, duke qenë dy-tre shkritmarë shqiptarë që i shoqeronin, thanë po si shumë statuja të Skenderbeut keni? Kjo është, se s’duhet të përdor fjalë të rënda, po është poshtërsi ta thotë një evropian. Evropa është e mbushur me mijëra statuja heronjsh mesjetar. Ka kudo, në cdo rrugë, në cdo shesh, dhe këtij shkrimtari iu duk shumë, një statujë kishte Shqipëria, një në Krujë, një në Tiranë. Ama bustet e Stalinit e Leninit, nja dhjetëra buste të Enver Hoxhës kishte parë, nja dhjetra buste të tjera, nuk i bënin përshtypje. Dhe mendja te Skenderbeu sepse ai i kujtonte një vlerë të vërtetë kombëtare shqiptare dhe evropiane dhe me sa duket i acaronte. Xhelozi absolute. Tirana njëlloj si Roma ka një shtatore të Skënderbeut dhe është vërtetë anormale që Roma e ka pas përpara, e ka pas që në '40 shtatoren e Skenderbeut në sheshin që quhet “Albania” dhe ne na u duk tepër që e vumë te sheshi “Skënderbeu”. Këtu është ajo që njerëzit tanë duan të bëhen modernë, të imitojnë të huajt dhe nuk kuptojnë që vihen në një pozitë servile, të përulur, nuk kuptojnë se ai lavdërim që mund tiu bëjë tjetri si modern është një përcmim një tallje.

Juve ju mërzisin kur ju thonë nacionalist?
-Fare. Sepse e di kuptimin e asaj. Une e di me c’kuptim e thonë. Në atë kuptimin që mendon ai si budallë, unë jam si të thuash, sepse i duket interesante shkrimtari të bëhet kundër vendit të tij. Këtu ngatërrohet dhe koncepti i desidentit, të cilët kanë vlera të mëdha pa dyshim, mirëpo disident për ta pastaj shtrihet jashtë regjimit politik, si të thuash disident merr vlerat e kombit tënd. Të tallesh për shembull me gjuhën shqipe, sa e bukur gjuha juaj, ajo e jona s'është e mirë, e kanë zakon shumë shqiptarë. Një nga hobitë e tyre është të tallen me gjuhën shqipe, duke mos e kuptuar që tjetri i përcmon, në atë moment, në atë cast duket sikur i përkrah po me vete do të thotë që ky është një njeri që është gati të shesë vlerat e veta, te vendit të vet, për një psikozë të përgjithshme servile ndaj botës. Unë nuk jam nacionalist në kuptimin e vërtetë të fjalës. Nëse në veprën time kam personazhe negative, kreun e zënë shqiptarët, skenat groteske, i kam për vendin tim, jo sepse dua të shaj Shqipërinë, po dua që vendi im, sikurse duan të gjithë shkrimtarët shqiptarë, të ketë sensing, të ketë ndjesinë, të korrigjojë, të qortojë mungesat e veta. Ne kemi shumë mungesa, unë jam i ndërgjegjshëm si histori, dhe jo vetëm si regjim dhe si komb edhe si popull, sic kemi virtyte kemi dhe mungesa.

Pra, kemi filluar të korrigjohemi?
-Këtu ngatërrohemi. Disa shkojnë në mohim total të tyre, të tjerët në një mbrojtje totale të tyre, në mënyrë të verbër. Dhe këtu ne nuk e kemi gjetur ende atë rrugë të vërtetë të emancipimt që pa komplekse, pa llogari meskine, ta bëj këtë gjë. Që të kthehem te vepra; një pjesë e veprës sime është pikërisht me anën groteske të kombit shqiptar. Dhe unë e kam bërë që në kohën e komunizmit, nuk e bëra tani që u ndërrua regjimi dhe po përfitoj nga rasti. Kam botuar një libër, "Viti i mbrapshtë", që nga kreu në fund kam një tufë personazhesh shqiptarë, nuk i kam me të keq, i kam vizatuar në mënyrë groteske pa të keq. Po ama nuk ka atje nga ato klishe që na kritikojnë ne shkrimtarëve shqiptarë nacionalistë. Për shembull, gjatë diskutimit për Skenderbeun u bë si klishe në disa artikuj që u botuan andej këtej, se mitin e Skenderbeut, glorifikimin e tij, në letërsi u bë sidomos në romanin që kam botuar 40 vjet më parë unë, "Kështjella". Sigurisht e dija që s’e kisha mitin e tij, dhe një ditë për kuriozitet e hapa sepse më nxiti një artikull shqiptar, dhe nuk është e vërtetë kjo gjë, dhe unë pashë portretizimin e Skënderbeut në romanin "Kështjella" dhe është krejt tjetër gjë. Në romanin “Kështjella” nuk ka asnjë Skenderbe që lufton me kalë, i can turqit me dysh, që ulërin etj, po ka një faqe që njëherë vetëm është dhënë portreti i tij, dhe është dhënë një portret që është vëretet i habitshëm është e kundërta.
Bisedon një personazh i lartë turk me një kronist turk për Skëndërbeun, dhe i thotë një miku im e ka  parë dhe e ka takuar një herë dhe nuk është  ashtu si thonë. Ka një pamje të zakonshme. Ishte në bisedime, ishte me rrufë i dhimbte fyti dhe kishtë vënë një shall rreth qafës. Pra unë kam dhënë një portret gati si të kohës sonë, një njëri që ka zërin e ngjirur dhe mezi flet, ky ishte Skëndërbeu. E pra ky roman përmendet nga të gjitha anët me një propagandë vulgare, mashtruese si romani që ka ngritur mitin e Skëndërbeut

E qëllimshme thoni ju?
- E qëllimshme, por nga injoranca, nga paargjykimet. Është krejtësisht e kundërta. Dhe në letërsinë shqipe për Skëndërbeun ka kaq pak vetëm katër- pesë libra, në botë ka mbi 1200. Dhe ne ankohemi. Është si puna e statujës që ne kemi vetëm një në Tiranë dhe atij i dukej shumë.

Në veprën tuaj gjen shpesh prani të politikës. Flas këtu edhe për angazhimin tuaj shumë aktiv në çështjen e Kosovës. A mund të quheni shkrimtar politik, shkrimtar i angazhuar?
-Politika është pjesë e jetës, sic është dashuria, sic është e gjithë veprimtaria njerëzore që janë në kundërshtim me njëra -tjetrën shpesh, dhe letërsia i pasqyron kur i duhet, kur nuk i duhet, nuk i duhet. Letërsia ka një zgjedhje nga jeta jashtëzakonisht trillane, interesante, tjetërlloj fare. Ngjarje të rëndësishme në jetë, në letërsi nuk kanë rëndësi. Disa here ndersa në jetë ngjarjet mund te jenë të rëndomta, në letërsi mund të japin kryevepra. Cila është vepra më e përkryer që quhet përgjithësit nga kritika letrare botërore? Është Makbethi. Cfarë është ajo? Një vrasje pasdarke, domethënë një ngjarje fare e zakonshme, e megjithatë nje ngjarje e madhe. Ka ngjarje të mëdha në historinë ë botës që kanë luajtur një rol kolosal e megjithatë nuk kanë qenë interesante për letërsinë. Pse? Sepse ligjet e saj janë të tilla. Ajo krijon një botë paralele prandaj rëndësia në jetë dhe në letërsi është krejt e ndryshme, dhe këtu ngatërrohen të gjithë. Përshembull Deklarata e të Drejtave të Njeriut, 200 e ca vjet përpara e  ka kthyer përmbys historinë e botës nga ana konceptuale, nga ana e moralit, dhe unë nuk di të them të drejtën a ka 5- 6 faqe letërsi për të apo nuk ka. Mund të ketë vetëm disa vjersha tek- tuk. Pra nga kjo pikëepamje letërisa është krejt e padrejtë, sepse pavarësia e saj ndaj jetës merr forma groteske disa herë ,është shumë xheloze me jetën. Ne e kemi mësuar në shkolla, nuk e di ju, se letërsinë e pjell jeta, pasqyron jetën. Letërsia ka lidhje shumë pak me jetën, aq sa mund të ketë lidhje të madhe, aq sa nuk ka lidhje me të kur të dojë të mos ketë. Letërsia ka lidhje me një pjesë të jetës dhe nuk ka lidhje me atë që jetojme ne ditë pas dite, minutë pas minute, shekull pas shekulli. Këtu fillon krejt keqkuptimi. Ajo ruan me xhelozi pavarësinë e saj ndaj dhe është e pakuptueshme disa herë, ndaj dhe acaron disa herë, ndaj dhe krijon ato keqkuptimet dhe ndërlikimet e saj me popullin. Por ne shkrimtarët që e bëjmë këtë, që jemi makinistë të kësaj makine, ne këtë e dimë dhe nuk ka pse të mërzitemi, nuk ka pse të kërkojmë një botë utopike dhe ideale ku njerëzit të mahniten pas letërsisë dhe ta kuptojnë drejt sic duhet.Nuk ndodh kjo.

Po flisnim për politikën?
-Herë pas here kur duhet nuk ka asgjë të keqe të hyjë edhe politika. Unë kam shkruar në veprat e mia, nuk e di sa faqe ka politika, 200, mund të jenë më tepër, nuk e di. Nuk ka ndonjë vend të madh sic mund të mendohet. Ngaqë unë kam jetuar në epokën komuniste ne shkrimtarët e asaj kohe quhemi sikur jemi te përzier me politikën. Po ta shikosh, po të filloj me veprat e mia, si libri im i pare "Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur " nuk ka ndonjë gjë politike, është më tepër një motiv i kërkimit te një vdekjeje pas  një lufte të madhe, "Kronikë në Gur " ka  tek -tuk paragrafe që të kujtojnë ato dramëza të luftës civile, romani "Kështjella"  folëm për këtë. Më vonë vepra të tjera "Pallati i Ëndrrave", është një roman që ka politikë, sigurisht grindja shqiptaro- sovjetike,  "Dimri i Vetmisë së Madhe"- dhe ai ka një pjesë të vogël por ngaqë është qendrore si ngjarje, është e rëndësishme, identifikohet ky roman.

Më tepër e kisha fjalën edhe si shkrimtar i angazhuar, po marr rastin e Kosovës?-Kjo nuk është as mirë as keq. Ti je shkrimtar. Ti mund ta bësh këtë, por edhe mund të mos e bësh. Nuk është një kushtëzim që do të fitosh nga kjo ose do të humbasësh nga kjo. Po përmendët Kosovën. Do të ishte e dëshirueshme për lexuesin tim perendimor që mua të më shikonin si të thuash "të pastër", pse përzihet ky në punët e Kosovës? Unë nuk  jam përzier në punët e Kosovës se do të merrja ndonjë post në Kosovë, se do të fitoja ndonjë post në Shqipëri, përkundrazi unë kam humbur nga kjo gjë,  në kuptimin naiv të lexuesit tim, që mund të thotë ‘c’punë ka që merret me këto, të na bëjë letërsi’. Por unë e kam bërë këtë si qytetar. Nuk është punë prej shkrimtari. Duke pasur një njohje publike unë e ndihmova popullin tim. Do të ishte imorale të mos e bëja këtë gjë. Ka shkrimtarë që nuk e kanë bërë. Unë e pata mundësinë, pata nxitjen e shtypit botëror, e bëra me kenaqësi. Ditarin për Kosovën "Ra ky mort e u pamë" nuk ma kërkoi asnjeri. Unë e shkrova atë për të mbrojtur popullin tim. Do të thoni ju mund të mbroni një popull tjetër. Po, mund të qellonte të mbroja edhe një popull tjetër, nuk e përjashtoja, por qëlloi që drama kryesore ishte e popullit shqiptar dhe natyrisht nuk mund të isha menjanë, dhe kam bërë shumë mire. Nuk pendohem kurrë. Le të më qortojnë sa të duan. Kjo mund të quhet i angazhuar politikisht. Po dakord, cfarë të keqe ka? Mund të quhet nacionalizëm po t’i japësh atë kuptim, cfarë të keqe ka? Mbrojta këtë komb. Dikush mund të thotë: po mirë, pse se mbrojte edhe kombin grek? Në nje rast tjetër, kam shkruar edhe për letërsinë klasike greke dhe më kanë thënë boll  ke shkruajtur. Ja pra, tërthorazi kam ngritur vlerat e një populli tjetër ballkanik në hartë dhe e kam bërë më shumë se për traditën letrarë shqiptare, c’të keqe ka.

Një pjesë e krijimtarisë suaj e përbën poezia, por ju nuk flisni pothuaj kurrë për të. Pse?- Kjo është pyetja më delikate që më keni bërë. Kur më kanë bërë këtë pyetje kam thënë gjysmën e se vërtetës e cila është një e vërtëtë gjithashtu, por nuk kam dashur të futem në një të vërtetë më të thellë.

Do ma thoni të gjithe te  vërtetën? Edhe gjysmen tjeter ?
- Po do t’jua them edhe tjetrën. Gjysma e së vërtetës është se unë e kam quajtur poezinë shqipe dhe poezine e vendeve socialiste në përgjithësi si përgjegjëse për një frymë optimiste agresive, prishje të artit. Nuk është faji i poetëve, por është vetë natyra e poezisë e tillë që shërben nëpër festa, i drejtohet publikut. Shkrimtarë nën presionin e padurueshëm nga të gjitha anët, për arsye nga më të ndryshmet kanë bërë vjersha sepse librat nuk botoheshin nese  nuk kishin vjersha për partinë etj, etj. Dhe poezia e mbart tërë këtë barrë, këtë taksë morale që paguanin shkrimtarët shqiptarë, bullgarë rusë, cek, hungarezë, ndaj dhe më ishte krijuar një mungesë respekti për poezinë. Nuk duroja dot kur ne shkrimtarët shqiptarë në takimet me delegacionet, në mbledhje, mburreshim me poezinë në mënyrë të pahijshme. Vinte ta zëmë shkrimtari francez ose irlandez dhe ne i thonim që kemi tirazh 20 mijë kopje në poezi dhe ata lindnin mendjen se në perëndim nuk ka kund 20 mijë kopje, nuk ka kund në botë. Ne mburreshim me një gjë kot, nuk ishte mburrje ishte e kundërta, ishte turp. Ne mburreshim se poezitë i botonim në gazetat e mëdha, të përditshme. Kjo më krijoi një aversion për poezinë të them të drejtën, një kujtim i hidhur, i keq. Dhe nuk doja ta cmoja aq sa u bë zakon të cmohej poezia e guximshme, avangardë. Kishte sigurisht letërsia shqipe poezi të mira edhe në ate kohë, por ka prodhuar me shumë kursim,me shumë vështirësi. Kjo  është gjysma e së vërtetës.
Gjysma tjetër: kur je shkirmtar i njohur do kesh edhe disa disfavore të mëdha. Do ta paguash disa herë njohjen, dhe cdo shkrimtar i njohur është i ndërgjegjshëm për këtë. Do të kesh një acarim të verbër prej shumë kolegëve të tu herë pas herë. Unë nuk e quaj këtë një gjë për të vënë duart në kokë në një farë mënyrë është e natyrshme. Në botën artistike letrare intelektuale filozofike ka një konkurencë të pashmangshme dhe dashur padashur viheshe në një gjendje fajtori. Në kuptimin që je shumë i njohur, flasin shumë për ty, botojnë shumë për ty, të lavdërojnë shumë. Nuk po them që nuk  nuk më pëlqejnë lavdërimet, nuk po e them se e di që nuk do të më besoni, por ata që më njohin më mirë e dinë që unë nuk shkoj kurrë në forumet ku flitet për mua. Jo se më duhet të jap ndonjë ide me status të vecantë, ju them sinqerisht, nuk më pëlqen të dëgjoj emrin tim pesëqind herë të lakuar nga një referues apo nga një tjetër. Dhe ka vite që unë nuk shkoj asgjëkund, dhe nuk shoh as emisionet ku flitet për mua. Si duket kjo trysni, kjo ndjenjë faji që ke ndaj kolegëve te ben te ndjehesh  sikur ti je fajtori  që ai nuk është bërë shkrimtar i njohur. Sigurisht nuk je ti fajtori, por nuk mund ta bësh as atë me faj që mendon se je ti. Kështu unë instiktivisht në fillim nuk e kam kuptuar qe jam tërhequr nga poezia, sepse nuk doja të më përmendnin në poezi. Unë shkruaja, botoja, kam botuar. Një pjesë e veprës sime me vlerë është poezia. Lexuesit e pëlqejnë, nga librat që shiten më shumë prapë vazhdojnë të jenë përmbledhjet poetike të viteve të fundit. Por unë sinqerisht jam tërhequr dhe jo vetëm nuk dua të mi lavdërojnë por mundësisht nuk flas as vetë. Kam dëshirë të rri menjanë, pikërisht për këtë hiqem menjanë nga një pjesë e letërsisë, rrini të qetë unë nuk përzihem. Thonë po merr Kadareja, na e mori edhe këtë cmim. “I babëzitur” më quajnë, se u duket sikur i marr unë, sikur unë mezi pres të marr një cmim dhe asnjëri nuk do të më besojë në jetë  vetëm ata që e dinë. Njerëzve që kam patur miq, që më kanë thënë se mund të të japim një cmim u kam kerkuar që të mos ma japin mua. “Nuk është mire” u kam thene. “Nuk kam ndonjë kënaqësi” dhe dukej sikur po i fyeja, por le të kenë edhe të tjerët cmime. Nuk e beson njeri këtë, por është e vërtetë.

Ju bën të vetmuar kjo distancë që krijohet mes kolegëve?-Unë u jap të drejtë. Nuk më acaron kjo gjë. Ashtu është në këtë botë. U jap të drejtë.

Do të donit të kishit një raport ndryshe me kolegët?-E kam kuptuar që nuk mund të kishte një raport ndryshe. E kam kuptuar që është një shenjë e jetës. E tillë është krijuar jeta njerëzore, të mos kërkojmë gjëra të pamundura. Natyrisht më vjen keq kur kjo bëhet agresive, e keqe terësisht e padrejtë, kur ti nuk je fajtor.

Por për poezinë ju vjen keq?
- Jo fare. Unë nuk e kam reklamuar kete që dëgjoni se po tërhiqem. Ka 20 e ca vjet që unë nuk marr pjesë në jetën ku flitet për poezinë dhe e kam bërë heshturazi pa e vënë në dukje. Jeni ndoshta e para gazetare që ma bëni këtë pyetje.

Romani juaj i fundit i botuar në shqip " Darka e Gabuar" pati një rekord shitjesh dhe një sukses të madh. Së fundmi në shtypin francez është folur për romanin tuaj me të fundit të botuar në frëngjisht ,"Aksidenti" duke e cilësuar romanin tuaj të parë për dashurinë.Cili është komenti juaj për këtë dhe kur do t’i vijë në dorë lexuesit shqiptar?-
Ky është një roman që nuk mund të them se është i pari për dashurinë. Sinqerisht nuk kam dëshirë të flas, do ta botoj atë në veprën time komplete kur të vijë radha . Është roman si gjithë të tjerët, pak më intimist se të tjerët.

Ngjaka si poezia nga mënyra se si flisni...
-Ka mundësi të më cojë padashur tek ajo botë.

Ka lidhje me dashurinë kjo? Nuk ju pëlqen ajo?
-Jo, jo absolutisht. Është një histori që sa mund të interpretohet për  dashurinë aq mund të jetë edhe histori e një vrasjeje.

Herën e fundit që keni qenë në këtë studio ju kam pyetur për dashurinë se pse ajo  nuk gjendet shpesh në librat tuaj. Më keni thënë se sa më lart të shkoj letërsia aq më pak dashuri ka në të. Cdo të thotë kjo?-Ndoshta nuk e kam thënë mirë. Unë mendoj se motivin e dashurisë e kam në shumë vepra. Jo se e mendoj unë, por ma kanë thënë disa kritikë që kanë bërë vepra për mua: “keni shumë dashuri ne librat tuaj pse thonë që nuk keni ?”- me thone ata. Unë paskam motive grash, por si duket mënyra ime e të shkruarit është e tillë që me sa duket bie pak në sy. Dhe unë kam thënë që dashuria në jetën njerëzore zë një vend kaq të madh sa kurrsesi nuk e zë në letërsi. Është një nga ato paradokset , trillet e letërsisë që folëm në fillim. Pse vrasjet zënë vend më shumë se dashuria? Ka gjë më të shëmtuar se një vrasje? Por ato zënë vendin e nderit me thënë të drejtën që nga antikiteti deri sot.

Kthehemi tek "Aksidenti" pse nuk ju pëlqen të flisni për të?
-Unë nuk flas për veprat që nuk i njeh publiku. Këtë e kanë edhe shkrimtarë të tjerë.

Ju jeni shprehur se nuk e keni frikë vdekjen. Lidhet kjo me faktin se besoni se vepra juaj do t’i mbijetojë vdekjes suaj? A gjykoni se ajo mund të jetë e përjetshme?
-Në jetë ka njerëz që kanë ankth nga vdekja ose që nuk e kanë frikë fare dhe kjo nuk ka të bëjë me krijimtarinë. Me sa duket tek krijuesi bashkohet edhe ideja tjetër që është më i qetë shpirtërisht si njeriu që i ka mbyllyr shumë llogari me jetën. Është më i qetë që shkon nga kjo botë duke e kryer atë që ka dashur të bëjë dhe njeriu tjetër që nuk e ka kryer, janë me miliona, shkon me pengje të mëdha të natyrave më të ndryshme. Me sa duket tek shkrimtari meqë letërsia është jetëgjatë, është natyrale kjo ndjenjë. Ata kanë një raport me vdekjen të relativizuar, të zbehur. Kanë bindjen donkishoteske që do jetojnë shumë vite, unë jam një nga ata ,donkishoteske ose jo, e kam këtë besim që vepra do jetojë një kohë, nuk e di sa.

Intervistoi: Eni Vasili

AlsatTV