Luigj Gurakuqi

Luigj Gurakuqi është një nga figurat kryesore të lëvizjes sonë atdhetare dhe demokratike. I përkushtuar tërësisht ndaj çështjes së atdheut, veprimtaria e tij lidhet me ngjarjet më të rëndësishme të kohës. Lindi në Shkodër më 1879. Mësimet e para dhe një pjesë të shkollës së mesme i bëri në vendlindje, pastaj shkoi në Itali. Aty mbaroi kolegjin e Shënmitër Koronës në Kalabri, ku ishte nxënës i De Radës, dhe vijoi studimet e larta në shkencat biologjike në Napoli. Që kur ishte student, bëri emër në shtypin shqiptar si poet dhe publicist (me pseudonimin Cakin Shkodra dhe Lekë Gruda).
Më 1908 Gurakuqi u kthye në Shqipëri dhe u bë shpejt një nga udhëheqësit kryesorë të lëvizjes kombëtare. Nuk kishte ngjarje të rëndësishme të kohës ku të mos ishte dora e Gurakuqit. Mori pjesë në Kongresin e Manastirit, ishte drejtori i parë i Shkollës Normale të Elbasanit dhe një nga udhëheqësit e kryengritjeve të Veriut (1911-1912). Ai ishte krahu i djathtë i Ismail Qemalit në gjithë atë punë të madhe për shpalljen e Pavarësisë. Më 1916 ishte nga themeluesit e Komisisë Letrare në Shkodër.
Në vitet 1921-1923 L.Gurakuqi si deputet i Shkodrës u gjend vazhdimisht në opozitë me Zogun dhe gjithë feudalët e tjerë. Bashkëluftëtar i F. Nolit, Gurakuqi ishte ndër udhëheqësit më aktivë të Revolucionit Demokratiko-Borgjez të Qershorit të vitit 1924.
Pas kundërevolucionit emigroi në Itali, dhe në mars 1925 u vra pabesisht në Bari nga njerëz të vënë nga Zogu. F.Noli e vlerësoi lart figurën e këtij biri të shquar të Shqipërisë me vjershën e njohur "Syrgjyn-vdekur", kurse populli pas luftës ia soli eshtrat në atdhe dhe e nderoi me titulin e lartë "Hero i Popullit" dhe "Mësues i Popullit".
Krijimtaria poetike e Gurakuqit përfshin vitet 1898-1907. Më pas, krijimtaria e gjerë politike nuk e lejoi të merrej më poezi. Për herë të parë vjershat e tij u përmblodhën në një vëllim më 1941.
Në poezinë e parë, që është përgjigje për vjershën "Shko dallëndyshe" të F.Shirokës, Gurakuqi flet për gjendjen e mjerë të Shqipërisë.
Krijimi më i njohur i tij është vjersha "Qëndresa", ku gërshetohen edhe elemnete autobiografike. Me theks filozofik, jepet zgjimi i poetit nga ëndërrimet romantike, në emër të qëllimeve të larta, qëndresa për plotësimin e idealit. Poezia është një kredo e gjithë jetës dhe e veprimtarisë së Gurakuqit.
L.Gurakuqi është ndër të parët që parashtron kërkesën të ngrihet mjeshtëria artistike në letërsinë amtare. Në vjershën "Deka e zanave" thekson se Shqipëria është vendi i poezisë, çerdhja e zanave, ndaj atdheut i duhet kënduar me nivel të lartë artistik.
L.Gurakuqi shkroi edhe vjersha për të vegjëlit, të cilat i botoi në "Këndimet" (1912).
Interes të veçantë paraqet libri "Vargnimi në gjuhën shqipe" (1906), si përpjekja e parë për hartimin e metrikës sonë.
Edhe si publicist L.Gurakuqi bëri emër të shquar, duke trajtuar problemet më të rëndësishme të kohës. Botoi te revista "Albania", te "Kalendari Kombtar", në gazetat "Drita", "Liria e Shqipërisë", "La Nacione Albanese". Si stilist i shquar, ai ka lënë modele të prozës publicistike në dy dialektet.
L.Gurakuqi dha ndihmesë me vlerë në letërsinë e në kulturën tonë si poet, publicist, orator, hartues i parë i metrikës shqipe.

 
 Tufë lulesh: Kujtim i të dashtunvet

“Le fontane, versando acque lustrali,
Amaranti educarono e viole
A libar latte e a raccontar sue pene
Ai cari estinti, una flagranza intorno
sentia qual d’aura de’ beati Elisi.”
(Ugo Foscolo: I Sepolcri)

Dal kadalë, por tuj mendue
Me krye t’ultë ra ‘i djalë kah Blini;
Rug’s s’qytetit i u-largue,
N’Fush t’Rmajit vojt e hini;
U-suell pak, mandej qe pá
Mbi nji vorr tuj dnesë, tuj qá.

Kuq â qielli prej prêndimit,
Si zjarm bâ janë skâjet t’tana;
Pak ka pak mbas ktij shkelqimit
Prej buz’s s’malit çohet hâna:
Fryn kalehtas nji freskí
Gjithkund shifet rahatí.

Me gjeth t’njomë ket t’mallshme Fushë
E ka veshë i bukri máj;
N’vjollca vorret gjith janë mbushë
Me ‘i bojë t’zbetë qi shenjon váj;
Marshallojë, smarí, shimshír
M’u ndalë ktune t’çojnë dishír.

Mbi njaj kryqit ultë këndon
Porsi n’váj nji zog i zí;
N’prozhme lark qyqja gjimon,
E mbi vorr njehë djali i rí;
Hâna e zbetë, gjetht tuj u shtue,
Hijet t’thrrasin me vajtue.

Ky qyqar, Zot, kush do t’jetë
Qi lshon gjamë m’ket mnyrë pa dá?
Kush të ziut dekë do t’i ketë
Zêmrën kshtu qi i paska vrá?
Tjetër natë si s’e kem’ pamun?
Paska pritë sonde me qamun?!...

Ah! nji herë m’bâhet s’e njofsha,
Ftyra e tij tash po m’bje n’mend;
Ka do dit, për n’mos gabofsha,
Qi mungon prej këtij vend;
Por le t’ndijmë pale çka thotë,
Kem’ m’e njoftë mâ mirë atbotë.

“Shpijet larg, (motër!), n’dhé t’huej
E dek’s s’ate fjala mrrijni,
E kjo e zezë; ka tash sa muej,
S’m’u hoq kurr, zêmrën m’a grini;
Por der tash e kam mbajtë ndry,
Mallin t’gjith sot due m’e shfry’.

“Çou, pra çou; del vorrit jashtë
Ngrehu n’kambë, lê dhén e zí;
T’ka ardhë vllau qi aq fort ke dashtë,
Me ty sonde don m’u ngî:
Çou mos m’lên mâ shum me qá;
A s’t’ka marrë malli me m’pá?!

A s’t’ bje n’mend sa keq u-dame
Lamtumirë kur t’thaçë, o e mjerë?
A s’t’ bje n’mend se sa fort qame
Tuj u-puthë për të mbramen herë?
Çou, pra, e m’rrok, m’a hiq ket máll,
Mbas qi s’mujta me t’puthë gjáll!”

...

Si mjesnata pat kalue,
E ne e mbram hâna prêndoi,
S’u-ndîn gjetht mâ tuj ushtue,
E mâ djali nuk gjimoi;
Shtri mbi vorr i mjeri fjet
Tuj u-knaqë me motër t’vet!...

Deshire

T’mujshe sot n’ket ditë t’bukur, gjith lulzue

T’nji zogu me vû mbrapa nji par’ fletë,

E’ fluturim me ‘to n’Shqipní me shkue

E’ mbrenda s’bukures Shkodër sot m’u gjetë,

Me gjiní, dhe me miq m’u përqafue,

K’ n’at shpín t’ime nji grim herë me mbetë

Edhe me dhanë gjith ç’kam t’imen riní

T’mujshe me fluturue sot n’Shqipëní!


 Populli fitoi...Rrnoftë Populli
“Në Shqipni nuk ka opinion publik; populli shqiptar nuk ka mendim e vullnet të vetin...” Kështu thërriste, kështu pleqnonte nji herë në Parlament nji deputet ish-Popullores, i cili, duket, nuk kishte pasun kurrë kujdes me njohun popullin që përfaqësonte.

“Juve të Shkodrës ju kam frikën; nuk keni për të dalë mâ deputet. Ju përfaqësoni nji krahinë malsorësh e katundarësh të mësuem me u rrejtun mbas pares. Proqeveritarët levdohen se do të ndajnë nji shumë të madhe të hollash për me kundërshtuem me to zgjedhjen tuej”. Kështu më thoshte, pakëz ditë përpara se të përndahej Parlamenti i vjetër, nji shok i emi i Opozitës; e nuk kishte faj, pse tue qenë prej Shqipnisë jugore nuk njifte mirë popullin e Shkodrës.

Unë, që kam pasë fatin me i ramë Shqipnisë kryq e tërthuer, me rrojtun në mes të popullit e me ndamë bashkë me te të mirat e të këqijat — të këqija mâ shum se të mira — unë nuk u vuna vesh këtyne fjalve. M’u helmue shpirti prej së fyemes që i bante popullit deputeti i ish-Popullores dhe protestaova rrebtësisht kundër tij. Bana buzën në gaz e vuna qeleshen më njenin sy, e me kaqë i u përgjigja shokut tem t’Opozitës.

Nuk due të flas përgjithsisht mbi zhvillimin e çuditshëm të popullit shqiptar, pse punët flasin vetë. Mjafton të kujtoj luftën e ashpër të bame prej shokëvet të “Xhokës” në Tiranë e ngadhnjimin e saj në zgjedhjet e para të Nenprefekturës së Shjakut, t’asaj krahine ku, disa muej përpara, mbretnonteanmiku i “Orës së Maleve” e populli i shtypun kishte edhe qetësinë shtëpiake.

Do të thom vetëm pak fjalë mbi luftën elektorale e mbi fitimin e Opozitës në Shkodër, fitim, që âsht nji ndér për popullin e kësaj Prefekture, fitim, që âsht prova mâ e shkelqyeshme se në Shqipni ka nji opinion publik, se populli shqiptar ka nji vullnet të vetin e âsht i zoti i mendimevet të veta.

Në prefekturë të Shkodrës nuk punuen të hollat, nuk patën ç’bâjnë premtimet. Popullin e kësaj prefekture nuk e trembën friksimet, nuk e penguen ndërhyrjet, nuk e ndaluen shpërdorimet. Luftën elektorale e bâni gjithnji me mjete ligjore, me nji guxim qytetnuer të çuditshëm. Besa, burrnija, urtija e vjetër e këtij populli shkëlqyen, në kohën e zgjedhjevet, mâ tepër se kurr. Malsorë, katundarë, qytetarë qindruen burrnisht të gjithë së bashku, edhe prapë së bashku fituen lumnisht.

Lufta elektorale në Prefekturë të Shkodrës âsht nji dishmi e kjartë e përparimit dhe e zhvillimit shoqnuer të popullit shqiptar.

LUIGJ GURAKUQI
“Ora e Maleve”, Shkodër, e Marte 1 Kallnduer 1924, nr.1


Shtepise sime

Te ti m’flutron mendimi,o shpiza e ime ,
Kur vjen ma i thershëm malli me m’trazue;
Te ti,ku nisa s’parit me jetue,
Ku qela sytë, ku u reva ,e pata gzime.

Gjith her’ ndër mend t’ kam ty,ku laq kujtime
T’ ambla,qi jetën m’ pan nji ditëgazmue;
Vetëm n’ dhe t’ huej,tue vuejt e tue largue,
T’kam n’zemër ty,ku ndieva t’ parët dashtnime.

Ai skaj ma i vogli i yt,ma e vogla skut
E jotja ka për mue aq ambëlsi
Sa veq kujtimi i ynë shpirtin m’ kputë

E kur me ra shkoi n’mbramje,me mjeri
Ty t’ mendoj, e i thom vedit:oh a ma i butë
Shtrati e ma i kandshëm a pushimi n’shpi !