JAVA E MADHE

E Diela e Larit (E diela e Luleve)

Emri i vjetër i kësaj të diele në liturgji ishte <<dominica de passione Domini>> (shek.IV-V). Më vonë ajo quhet <<Dominica palmarum>> ose <<Dominica in palmis>>. Kjo është ruajtur deri në ditët tona, kështuqë, me reformën e Koncilit të II të Vatikanit këto dy shprehje përmblidhen në një: <<Dominica in palmis de passione Domini>> - E diela e Larit e Mundimeve të Krishtit.
Në vendet ku nuk kishte palma kjo e diel është quajtur sipas lulës që është përdorë në vend të tyre, psh. <<Pascha florum>> ose <<Pascha floridum>>. (Emri i siujdhesës amerikane Florida ka këtë prejardhje. Gjatë një ekspedite mornarët e panë këtë siujdhesë në këtë të diel dhe e quajtën po me këtë emër).
Liturgjia e kësaj dite ndahet në dy pjesë. Bekimi i rrembave që vazhdon me proçesion dhe përkujtimi kremtor i Mundimeve dhe vdekjes së Krishtit. Duke përkujtuar hyrjen mesianike në Jeruzalem (Mt 21, 1-10; Mk 11, 1-11; Lk 19, 28-38; Gjn 12, 12-19), si dhe Mundimet e Krishtit gjatë Javës së madhe, duhet të tentojmë që edhe më intenzivisht të përgatitemi për Ringjalljen e Krishtit, i cili me Ringjalljen e vet do ti jep kuptim jetës sonë.


Treditëshi i Shenjtë

Festën e Pashkëve në fillim Kisha e ka festuar vetëm një ditë edhe atë natën në mes të Shtunës së madhe dhe të dielës së Pashkëve. Më vonë (gjatë shek. IV) zhvillohet “Treditëshi shenjtë i Zotërisë së kryqëzuar, varrosur dhe ringjallur”. Kremtimi liturgjik i këtyre tri ditëve fillon në mbrëmjen e të Enjtes së madhe deri të dielën e Pashkëve.

E Enjta e Madhe

Të Enjten e madhe kremtohet Mesha e darkës së Mbramë që duhet të jetë e vetmja atë ditë (duke mos përfshi këtu Meshën e shugurimit të vajrave e kremtuar prej ipeshkvit). Me Këtë meshë është e ndërlidhur tradita e larjës së këmbëve (traditë e ashtuquajtur mandatum – urdhër). Me këtë gjest shprehet çartë porosia e Krishtit që u jep apostujve, të jenë gjithmonë në shërbim të besimtarëve. Gjatë kësaj meshe shugurohen hostjet për të Premtën e madhe të cilat vendosen në një tabernakull (në kapellë ose të përgatitur për këtë rast në ndonjë vend të përshtatshëm në kishë) ku mundë të bëhet adhurimi para të Shenjtërueshmit Sakrament (Varrit shenjt). Më pas vazhdon zbulimi i lterit kryesor si shenjë zie e mbarë Kishës, si dhe duke marrë parasysh se të Premtën e madhe dhe të Shtunën e madhe nuk ka meshë por përkujtohen Mundimet dhe vdekja e Krishtit. Po përmendi këtu edhe traditën se kur thuhet Lavdia bien kumbonat të cilat pushojnë e nuk bien më deri në Lavdinë e Vigjiljes së Pashkëve.

E Premtja e Madhe

Liturgjia e të Premtës së madhe sot përmbanë tri pjesë: Shërbesën e fjalës; Adhurimin e Kryqit dhe kungimin.
Kjo ditë për të krishterët në gjithë botën është ditë agjërimi. Kisha porositë që ky agjërim të mbahet deri në Vigjiljen e Pashkëve. Që në fillim të riteve të kësaj dite meshtari shtrihet para lterit, besimtarët bien në gjunjë dhe të gjithë për pak kohë luten në heshtje. Në shërbesën e fjalës vëmendja është e përqëndruar në leximin e Mundimeve të Krishtit.
“Kryqi, dru dhimbjesh e vuajtjesh, lter gjaku e flije zen vendin e parë në ritet fetare”… Kështu, “me adhurimin e Kryqit besimtarët ndjekin shpirtërisht tragjedinë e Golgotës, të paraqitun aq gjallë e aq thekshëm në Ungjillin e shën Gjonit” (Meshari i të kremteve, At D. Gjeçaj, Romë 1966).
Pas leximit të Mundimeve të Krishtit mbahet një homeli e shkurtër dhe vazhdohet me lutjet e gjithëmbarshme. Më pas bëhet adhurimi i Kryqit për të përfunduar me pjesën e tretë që është kungimi.
Sot, më mirë se kurrë, e kuptojmë se të kungohesh me korpin e Krishtit d. t. th. të marrësh pjesë në flijen e tij – të dijsh t`i pranosh edhe vuajtjet nga dashuria për të afërmin.

E Shtuna e Madhe

Në këtë ditë nuk ka kremtim të euharistisë e as të shërbesës së fjalës, por me mendje e zemër lutemi duke përkujtuar Krishtin në varr i cili pret momentin e ngjalljes së vet të lavdishme.

Vigjilja e Pashkëve e natës së shenjtë

Vigjilja e Pashkëve sot përmbanë këto katër pjesë:
1) Shërbesa e dritës: Bashkësia gjendet afër qiriut të Pashkëve që është simbol i Krishtit, dritës së botës.
2) Shërbesa e fjalës: Kur mendojmë mbi veprat e mrekullueshme të cilat që nga fillimi Zoti i ka bërë në popullin e vet.
3) Shërbesa e pagëzimit: Sakrament ky përmes të cilit kemi kaluar nga vdekja në jetë. Bëhet përsëritja e premtimeve të pagëzimit, dhe
4) Shërbesa eukaristike: Populli i Zotit i rilindur me pagëzim paraqet flijen në Përkujtim të Krishtit, si shenjë falënderimi dhe ushqehet me korpin e Krishtit të ngjallur.

Shën Augustini për këtë natë shkruan kështu: Nata e Pashkëve është “Nata shenjte, nata nënë e të gjitha netëve të krishtërimit”.
Në shërbesën e dritës të kësaj nate duhet të veçohen momentet si psh. bekimi i zjarrit që është shenjë e jetës që shndritë dhe ngrohë. Më pas në qiriun e Pashkëve meshtari gdhendë një kryq. Mbi të vihet shkronja greke Alfa ndërsa nën të shkronja Omega. Në katër anët e kryqit vihen katër numrat e vitit vijues, pastaj mundë të vihen pesë kokrrat e kemit poashtu në formë kryqi.
Prej zjarrit të bekuar ndizet qiriu i Pashkëve që simbolizon Krishtin e Ngjallur.
Pasi të jemi nisur drejt kishës, në hyrje të saj të gjithë ndezin qirinjtë që bartin në dorë nga qiriu i Pashkëve (Populli i Zotit udhëton në këtë botë i shndritur me dritën e Krishtit). Atëherë xhakoni, ose nëse ai nuk është, meshtari duke e lartësuar qiriun e Pashkëve këndon në hyrje të kishës, në mes dhe te lteri: Drita e Krishtit, në çka të gjithë përgjigjen: Falënderojmë Hyjin.
Pasi të vihet qiriu në shandan këndohet himni i qiriut të Pashkëve. Ky himn përmbanë pesë tema: 1) Ngjallja është krijim i ri; b) Dalja; Qiriu si udhëtregues i popullit (Dalja nga Egjipti); c) Qiriu është dritëza e Kishës e cila pret të Fejuarin e vet; d) Domethënja e paraqitjes së dritës dhe karakteri flijues i Pashkëve; dhe e) Simbolika e bletëve.
Pasi të ketë përfunduar himni të gjithë fikin qirinjtë dhe ulen, vazhdon shërbesa e fjalës.
Për shërbesën e fjalës janë të paraparë shtatë lexime prej Besëlidhjes së Vjetër dhe dy prej Besëlidhjes së Re. Leximet e BV mundë të reduktohen në më së paku dy por asnjëherë nuk guxon të lihet leximi mbi daljen prej Egjiptit (Leximi i tretë).
Pas leximit të fundit të BV dhe lutjes meshtari këndon Lavdi… Vijon lutja dhe leximi i letrës nga BR. Kur ky përfundon solemnisht pas shtatë javësh këndohet Aleluja. Vazhdon Ungjilli dhe homelija.
Në shërbesën e pagëzimit nëse ka katekumen (të rritur për pagëzim) bëhet paraqitja e tyre si dhe e nunave, e nëse nuk ka asnjë për pagëzim ftohet bashkësia në lutje dhe bëhet bekimi i ujit. Nuk thohen as litanitë, ndërsa bëhet përsëritja e premtimeve të pagëzimit. Nuk thuhet Besojma.
Shërbesa euharistike është shërbesa kulminante e këtij kremtimi me të cilën shprehet kuptimi themelor i saj: Me Krishtin kalojmë nga vdekja në jetë.
Mesha vazhdon si rëndomtë me prefacion dhe lutjet e përshtatshme të kësaj të Kremte.

KOHA E PASHKËVE

Koha e Pashkëve zgjatë 50 ditë. Fillon me Vigjiljen e Pashkëve dhe përfundon me të dielën e Rrëshajëve. Gjatë kësaj kohe përkujtojmë ngadhënjimin e Krishtit mbi vdekjen. Është kjo kohë gëzimi, pra, për të kënduar edhe ne “Alelujen” e liturgjisë duhet të ringjallemi shpirtërisht me Krishtin duke filluar një jetë të re hiri.

Ta lusim Krishtin e Ringjallur, i cili me ngritjen e vet në qiell ditën e Shëlbuemit (40 ditë pas Pashkëve), dhe me dërgimin e Shpirtit Shenjt (10 ditë pas të ngriturit në qiell-dita e Rrëshajëve), edhe ne të na shndritë me dritën e vet dhe të na përforcoj me Shpirtin Shenjt duke ndezur në zemrat tona dashurinë hyjnore që të përparojmë gjithnjë e më tepër në virtyte dhe vepra të mira.

E Premtja e madhe - mundimi dhe vdekja e Jezu Krishtit


E PREMTJA E MADHE
(Gjn 18,1-19.42)

(Në meditim lus Zotin për hir: që ta kundrojë mundimin e Jezusit dhe ta përjetoj atë thellësisht në zemër!)

"Jezusi, kaloi bashkë me nxënësit e vet përtej përroit Cedron. Aty ishte një kopsht... Edhe Juda, tradhtari i tij, e dinte atë vend... Atëherë Juda mori një kompani ushtrarësh... dhe ia behi atje me pisha të ndezura, me dritëza e me armë... Atëherë njësia ushtrarake me komandantin e me rojtarët e judenjve e kapën Jezusin dhe e lidhën."

Në të Premten e madhe lexojmë mundimin nga Ungjilli sipas Shën Gjonit. Duhet ta lexojmë ngadal të tërin, sepse çkado të zgjedhim për meditim, do të jetë e paktë dhe ndoshta nuk do të jetë ajo më e qëllueshmja.
Jezusi është me nxënës në kopsht dhe këtu lutet. E di se së shpejti do të vijnë për ta marrë. Do të jetë ky takimi i fundit me Judën. Jezusit i vjen keq për nxënësin e tij. Kur u dëgjua zhurma, ai trimërisht del para tyre dhe dorëzohet.
"E çuan më parë tek Ana... Simon Pjetri dhe një nxënës tjetër po shkonin pas Jezusit... Ndërkaq shërbëtorja dertare i tha Pjetrit: 'A mos je edhe ti prej nxënësve të atij njeriu?' 'Nuk jam!' i përgjigji ky."
Sa e vogël është largësia trimëri - frikamani. Pak orë më parë në Darkën e mbrame Pjetri qe i gatshëm edhe jetën ta jipte për Jezusin. Në kopsh nxori shpatën dhe qe i gatshëm që të luftojë. Ja këtu, në oborrin e ish priftit të madh Anës, si frikacak i vërtetë e mohon Mësuesin e vet. Para një shërbëtorje ka frikë të pranojë se është nxënësi i tij.
O Zot, po të lus për të gjithë ata që prej frikës para përndjekjeve, para dëbimit dhe poshtërimit të mohojnë dhe nuk pranojnë se janë nxënësit e tu.
Ndihmoju që pas dobësive të këtilla të bëhen më të fortë, më të guximshëm dhe të gatshëm të jenë pranë teje edhe atëherë kur nuk është lehtë as e volitshme.
"Atëherë Jezusin e çuan prej Kajfës në pallatin e qeveritarit... Pilati e pyeti: 'Pra, ti qenke mbret?' Jezusi i përgjigji: 'Mirë thua: Unë jam mbret!'... Atëherë Pilati mori Jezusin dhe urdhëroi të rrahet me frushkuj. Ushtarët gërshetuan një kurorë ferrash e ia vunë në krye... Atëherë Jezusi doli jashtë me kurorë ferrash... Pilati u tha: 'Qe, Njeriu!'... Porse, ata bërtitën: 'Kryqëzoje'!"
Gjithçka zhvillohej sikur sipas ndonjë sekenari mirë të përshtatur. Te Pilati vetëm në fillim qe pak më e komplikueshme. Ndjeu Pilati se Jezusi është dorëzuar për shkak të ndonjë smirëzie. Për këtë arsye dëshiron ta lëshojë. E pra, në bisedë me të asgjë s'mundi të zbulojë. Në pyetje të tij Jezusi vërtetëon se është mbret, mirëpo jo i këtuhit, por nga dikah tjetër, nga lartë. Pilati nuk kupton më asgjë. Gjithçka në fund iu duk si budallalëqe. Meqenëse edhe vetë nuk kishte karakter të qëndrueshëm, filloi të binte në kontradikta gjithnjë e më të mëdha. Mendoi se me të rrahur me frushkuj do t'i kënaqte Hebrenjt. Për fat të keq, me këtë ia bëri Jezusit një padrejtësi edhe më të madhe, ushtarëve u dha rastin "e shkëlqyeshëm" që në mënyrë të vrazdhtë dhe të egër të luajnë me Flinë e vet, e me gjithë këtë edhe më shumë nxiti tek krerët e priftërinjve dhe populli pasionin për kryqëzim. Në deklarimin e tij 'Qe, Njeriu!' u dëgjua nga populli bërtimë e tmerrshme dhe dredharake: 'Kryqëzoje, kryqëzoje!' Mandej i përqesh edhe Jezusin edhe Hebrenjt: 'Qe, mbreti i juaj!'
"Atëherë ua dorëzoi të kryqëzohet. E morën, pra, Jezusin. Jezusi, duke e mbartur ai vetë kryqin e vet, doli në vend që  quhet "Kafka" habraisht "Golgota". Atje e kryqëzuan, e bashkë me të, edhe dy tjerë..."
Gjithçka u krye! Vendimi u mor për ndëshkim. Jezusi e mori kryqin dhe u nis kah Golgota. Me të janë edhe dy bakëqinj. Që te tre do t'i kryqëzojnë. O Zot, unë sa herë i rezistoj kryqit tim dhe vazhdimisht e pyes vetveten: përse më rëndon? Përse më duhet ta mbart? Më jep në këto ditë më shumë dritë në terrin tim dhe më shumë fuqi në pranimin e kryqit!
"Në këmbë, përbri kryqit të Jezusit, qëndronin nëna e tij... Jezusi, kur pa nënën e vet dhe, pranë saj, nxënësin që donte, i tha nënës: 'Grua, qe, yt bir!' Mandej i tha nxënësit: 'Qe, nëna jote!' Prej asaj ore nxënësi e mori me vete."
Nëna! Tërë kohën ishte me të. Ajo më së thellti ndjente gjithë atë që Jezusi përjetonte. Vetëm nëna mund të ndjen sa vuan fëmija i vet. Maria këtë e ka përjetuar në mënyrë të veçantë. Jezusi ia dhuron nxënësit të vet të dashur dhe nëpërmjet tij të gjithë neve. Falëminderit, o Zot, që në ato momentet e fundit mendon për Nënën, mendon për nxënësin tënd dhe për mua. Falëminderit që edhe mua ma ke dhënë për Nënë. Në këtë mënyrë jam i sigurt se kurrë nuk mund të mbes jetim, sepse atë e kam nënë!
"Pastaj... tha: 'Kam etje!' Jezusi, posa e kërkoi uthullën, tha: 'Gjithçka u krye!' Uli kryet e dha shpirt".

Nuk është ky përfundim! Jezusi dëshiron të thotë se gjithçka është plotësuar dhe kryer! Tani mund t'i dorëzohet krejtësisht Atit. Vepra është kryer, misioni i mbushur në mënyrë të përsosur. Më ndihmo, o Zot, që edhe unë ta plotësoj misionin deri në fund, që t'i zbatoj veprat e Zotit deri në frymëmarrjen e fundit! Bëj që në fund në paqe dhe kënaqësi të mund t'ia dorëzoj Atit shpirtin tim!