BIBLA apo SHKRIMI SHENJT
 
Qe prej shume kohesh miliona njerez e kane konsideruar Biblen si librin me te madh te botuar ndonjehere. Deri tani Bibla eshte "best seller-i" NUMER NJE ne tere rrjedhen e historise.
Me nocionin e pergjithshem “Bibel” nenkuptojme librin e frymezuar per hebrenjt dhe per te krishteret; muslimanet e nderojne poashtu dhe disa pjese te saj i gjejme edhe ne Kuran. Fjala Bibel rrjedh nga fjala greke biblia qe do te thote “librat” (e shenjte), qe rrjedh nga fjala biblos (papirus – liber) sipas qytetit Biblos qe mbikqyrte shitjen e tij.
E zene fill nga gojedhena e hartuar dhe e shkruar gradualisht Bibla eshte nje teresi jashtzakonisht e perbere qe perfshin libra me stile dhe lloje shume te ndryshme nga te cilet disa jane te nenshkruar ndersa te tjere jane nga autore anonim, ndersa koha e hartimit te saj shtrihet ne dhjete shekuj.
Per hebrenjte ajo perbehet nga tre pjese: Torah (apo Ligji qe quhet edhe Peselibersh apo Pentateuku, sepse eshte i perbere nga pese librat e pare te Bibles); Neviim – “profetet”, por ky emer perfshin edhe librat e tjere qe te krishteret i quajne Librat historik; dhe Ketuvim – “shkrimet”.
Beselidhja e Vjeter ne fillim eshte shkruar hebraisht, permban edhe disa pjese ne gjuhen aramaike. Disa libra te cilat i pranon vetem judaizmi aleksandrin, jane mbartur vetem ne greqisht. Katoliket dhe ortodokset i konsiderojne deuterokanonik, ndersa hebrenjte dhe protestantet apokrif.
Natyrisht doreshkrimet origjinale nuk ekzistojne, por vetem kopjet e tyre. Doreshkrimet me te hershme te Beselidhjes se Vjeter jane gjetur ne vitin 1948 ne Kumran, ne bregdetin e Detit te Vdekur (nje rrotull pothuajse i plote e librit te Isaise dhe shume fragmente te te tjereve). Keto deshmojne per punen jashtezakonisht te mire te kopjuesve sepse dallimet ne mes dorshkrimeve – me gjithe dallimin kohor te disa shekujve – jane ne te vertete shume te vogla.
Padyshim se Bibla eshte libri me i perhapur ne bote, e perkthyer pjeserisht apo teresisht, ne rreth 1.800 gjuhe dhe dialekte.
Sipas Kanonit Biblik te Kishes katolike Beselidhja e Vjeter perbehet prej 46 librash. Ndersa 27 librat qe perbejne Beselidhjen e Re qe kane qene te shkruar ne greqisht.
39 prej tyre jane ne origjinal: ne gjuhen hebraike dhe pjeserisht ne gjuhen aramaike, si psh. Ezdra (nga 4,8 – 6,18; 7,12-26) dhe Danieli (2,4-7,28 ).
Ndersa 7 librat e tjere (Tobia, Judita, Libri i pare dhe i dyte i Makabenjve, Libri i Urtise, Baruku, Estera dhe Danieli – keto dy te fundit pjeserisht) i kemi ne gjuhen greke te te ashtuquajturve te Shtatedhjeteve (ose Septuagintes – LXX). Septuaginta ka qene kushtuar hebrenjve qe jetonin ne diaspore. Ndersa Bibla Protestante pranojne Beselidhjen e Vjeter sipas Bibles Hebraike, per kete arsye zakonisht nuk i perbejne pjeset qe vijojne: Tobia, Juditam 1 dhe 2 Makabenjve, Baruku, Libri i Urtise, Siracidi, Estera (nga 10,4-16,24), Danieli (nga 3,24-90; kapitujt 13 dhe 14).

Termi Beselidhje ose Dhiate apo Testament (rrjedhe nga hebraishtja berit, greqisht diateke, latinisht testamentum), qe do te thote marrveshje qe lidhe dy a me shume pale ne nje bashkesi dhe nenkupton te drejta dhe detyrime; qe zakonisht shenohet me nje gjest zyrtar ose me dokumente te nenshkruara nga dy palet. Prishja e nje marreveshje te tille konsiderohet si krim. Ne qofte se njera nga palet gezon pozite te privilegjuar shoqerore, ajo me e dobeta, nese i qendron besnike beselidhjes, fiton prej saj mbrojtjen dhe sigurine.

Përkthimi shqip i Bibles.

Megjithëse nuk mund të lavdërohemi se kemi shumë përkthme të Biblës në gjuhën shqipe, sidoqoftë në letërsinë tonë, përkthimet e Biblës zënë me siguri një vend nderi, edhe pse shumë prej tyre kanë humbur gjatë shekujve, ndërsa ato që i kemi janë një nder i madh për gjuhën shqipe. Mjafton të përmendim se gjuha e shkruar shqipe fillesën e vet e ka në tekste Biblikë, përndryshe si edhe për gjuhët e tjera të Europës. E ndëse e marrim parasysh të dhënën që na e jep Arqipeshkvi i Tivarit Gulimus Adae: Directorium ad passegium faciendum per Philippum regjem Franciae in terram sanctam anno 1332, ku në pjesën e parë të shekullit XIV, arqipeshkvi Tivarit na jep një të dhene të mrekullueshme se shqiptarët megjithëse kanë një gjuhë krejt të ndryshme nga latinishtja në të gjitha librat e vet përdorin shkronjat latine. E çfarë duhet të kenë qenë këta libra? Me siguri me tematikë religjioze e me siguri më se shumti përkthime të Shkrimit Shenjt. Pastaj nëse e marrim parasysh librin e parë të botuar shqip Mesharin, kemi përveç të tjerash përkthime copash të Shkrimit Shenjt të BV dhe BR. Po edhe Bogdani në një relacion të vitit 1665 shkruan se nëpër famulli gjenden këta katër libra:
L’Evangeli in Albanese - Ungjijtë shqip
Il Specchio Romano – Rituali romak shqip
La Dottrina Piccola – Doktrina e vogel shqip (Luigj Marlekaj)
Pietro Bogdani e l’Albania del suo tempo - D'Antonio Editrice S.n.c. Paolo del Colle (BA), faqe 146.
Jemi të mendimit se Ungjijtë shqip duhej të kenë qenë së paku Leksionarët me pjesë të Biblës që janë lexuar ditëve të diela e të kremteve. Ndoshta mund të jenë edhe prej Mesharit të Buzukut, por mendohet se më parë duhej të kenë qenë përkthime të tjera, sepse një numër specialistësh mendojnë se edhe Dom Gjoni do t’i ketë gjetur pjesët e Biblës të përkhyera para tij e ai vetëm i ka ndryshuar ndonjë pjesë në botimin e tij.