Filmi shqiptar sot dhe problemet e tranzicionit. Autori i kësaj analize, kompozitor filmi i vendosur në Los Anxhelos dhe i përfshirë si skenarist në dy projekte filmike amerikane me temë shqiptare, trajton çështjet bazë që nga politika e Qendrës Kombëtare të Kinematografisë deri tek hipokrizia e kineastëve dhe mënyra se si e masin suksesin e filmave të tyre


Kinematografisë bashkëkohore shqiptare sot i mungon ajo cilësi prodhimi që në kontekst ndërkombëtar konsiderohet standard bazë.


Filmi shqiptar ka nevojë për rindërtimin e themelit bazë dhe ndryshimin që në konceptim të çdo projekti filmik nga kineastët shqiptarë, në mënyrë që projektet tona të jenë konkurruese për nga cilësia me të paktën atë çfarë prodhohet në vendet të rajonit.

Duke marrë filmin "Tana" (1958) si pikënisjen e saj, kinematografia shqiptare ndahet në kinematografinë e realizmit socialist (1958-1991) dhe në të ashtuquajturën kinematografi e viteve të tranzicionit (1991-2009).


Nuk është proces i lehtë rrugëdalja nga ky tranzicion i stërgjatë për vetë faktin se kinematografia shqiptare është e varur dhe mbështetet drejtpërdrejtë nga shteti si pjesë e politikave kulturore të tij.


Nuk mund të presim që ky proces të jetë ideal, pasi ai është i lidhur me perfeksionimin menaxhues e qeverisës të shtetit, të entiteteve drejtuese, si dhe me zhvillimet më të gjera të shoqërisë shqiptare.


Fuqia mbështetëse për një kinematografi kombëtare është domosdoshmërisht e kufizuar në një shtet me 3.5 milionë banorë, i dalë nga një rraskapitje 50-vjeçare, një proces tjetër rraskapitës 20-vjeçar, dhe me një si komb të përçarë nëpër rraskapitje të përmasave epike shumëshekullore.


Sa më shpejt ta kuptojmë këtë, aq më të qartë do të jemi për atë që ne përfaqësojmë realisht me kinematografinë tonë në kontekst konkurrues ndërkombëtar.

Kërkimi i lavdisë apo i monumenteve kinematografike shqiptare me efekte në kinematografinë botërore, është mision bosh dhe i pamundur. Gjithashtu, filmi shqiptar është shumë larg mishërimit të atij karakteri e stili që përcakton një kinematografi kombëtare.


Glorifikimi nëpër media i vlerave që mund të ketë pasur kinematografia e para viteve '90-të, apo ajo e realizmit socialist, siç ishte rasti i përkufizimit të këtyre arritjeve të shprehura publikisht nga kineasti Saimir Kumbaro (Gazeta Shqiptare, 5 maj 2009), tregon qartë se ku kemi qenë, ku jemi dhe se ku do të shkojmë nëse vazhdojmë kështu.


Nuk dua të zgjatem mbi esencën ideologjike që i gjithë arti shqiptar përmbante gjatë diktaturës, por duhet thënë se, filmat e kohës, duke lënë mënjanë sentimentalizmat, të cilat na lidhin me fëmijërinë, rininë, apo me gjithë jetën krijuese të një brezi kineastësh ishin imponim në një boshllëk totalitar, një përdhunim i shpirtit krijues dhe një batërdi e mbytje intelektuale, lëvruar nëpërmjet "ideologjisë e urdhrit të partisë" dhe brezit e kineastëve të kohës.


Nuk është se ne ishim të lirë të shikonim veprat e Wyler-it, Capra-s, Hitchcock-ut, Ford-it, DeMille-it, apo Kubrick-ut dhe zgjodhëm të shihnim në vend të tyre veprat e kineastëve që z. Kumbaro përmend.


Dihet që Anagnosti, Milkani, Gjika, Kumbaro, Bozo, Prifti, e shumë të tjerë, janë themeluesit e zhvilluesit e kinematografisë sonë kombëtare, por kjo krijimtari sot thjesht përfaqëson një periudhe historike të caktuar.


Në intervistën e tij, z. Saimir Kumbaro shprehet:
"Pas vitit '92, me "Vdekja e Kalit", e pashë veten komplet jashtë realitetit...Bordi që përmenda më dha mundësinë të bëja një vepër. Ishte një dramë e Ruzhdi Pulahës, e cila ishte shfrytëzuar në teatër, por mua më pëlqeu më shumë mesazhi filozofik se sa si film.


Filmi nuk është për spektatorët, është më tepër një film-autor, një film që përmban mesazhe filozofike që publiku s'i ka fort për qejf, sepse do ai të shikojë film aksioni, një skenë dashurie, dhe kaq mjafton.


Jeta kinematografike këtu është e vakët, nuk është si në botën perëndimore ku rinia zë radhë për të parë një film, politika kulturore ndaj filmit është zero. Atëherë, duke e parë veten brenda lojës, thashë do bëj një film që do t'u pëlqejë atyre që do ta shohin.


Them se filmi është pëlqyer, sepse shumë njerëz më kanë uruar, madje më kanë thënë se nga '96-a e këtej ky film është ndër më të mirët. Më pëlqen t'i besoj sinqeritetit, shpresoj të mos jetë hipokrizi.


Më ka bërë përshtypje rasti i një gazetareje në një të përditshme, e cila shkruan bukur, por nuk "thellohet" (marrë me shkëputje nga "Gazeta Shqiptare", 5 maj 2009).

Mentaliteti që përshkon këto fjalë të z. Kumbaro është jofunksional në kontekstin bashkëkohor. Çuditërisht, këtu përmblidhen dhe ilustrohen në mënyrë konçize të gjitha problemet që mbajnë filmin shqiptar peng të tranzicionit. Më poshtë unë rrekem t'i konsideroj këto çështje një nga një.

Realiteti i ri dhe meritokracia


Përmbysja e sistemit në vitet '90-të ishte një proces, i cili na vendosi të gjithëve "jashtë realitetit".


Kalimi i këtij caku realitetesh nëpërmjet krijimeve është garantuesi i vlerës reale e krijimtarisë së një artisti. Për më tepër, i vetmi kusht për të qenë brenda realitetit të ri është adaptimi me mënyrën e re të funksionimit. Në rastin konkret, realiteti i ri kërkon pajtueshmëri me standardet ndërkombëtare të realizimeve filmike.


Funksionimi normal i prodhimit filmik në Shqipëri kërkon një entitet rregullator. Qendra Kombëtare e Kinematografisë (QKK-ja) është një instancë më se e domosdoshme për mbështetjen financiare të filmit shqiptar.


QKK-ja jo vetëm ka një statut bashkëkohor të bazuar mbi "Ligjin për Kinematografinë" (Nr. 9353, 03.03.05), por ka dëshmuar deri tani, sidomos nën drejtimin e z. Xhevdet Feri dhe grupit të tij të punës, dëshirën e mirë për përmbushjen e këtij funksioni.


Sistemi i aplikuar nga QKK-ja i konsideron të gjithë kineastët teorikisht të barabartë dhe vlerëson meritat përkatëse të secilit projekt të paraqitur për financim.


Megjithatë, në këtë sistem të ri, financimi për kineastët që kanë realizuar filma përpara viteve '90-të është dhënë jo duke vlerësuar detyrimisht projektin e paraqitur, por me sa duket në shenjë respekti për atë ç'kanë bërë gjatë periudhës së realizmit socialist.


Z. Kumbaro, për shembull, ka vazhduar krijimtarinë e tij me "Vdekjen e Kalit" (1992) dhe "Ne dhe Lenini" (2009), gjithmonë me mbështetje financiare nga QKK-ja.


Shpeshherë është përdorur alibia e të qenit "i detyruar" nga sistemi i mëparshëm për të justifikuar vlerat e dyshimta të krijimtarisë gjatë realizmit socialist. Çfarëdo që të jetë vërtetësia e kësaj alibie për veprat e para '90-ës, kjo alibi është detyrimisht inekzistente për krijimet e reja filmike, të cilat këta kineastët i kanë prodhuar me fondet e QQK-së në vitet e tranzicionit dhe në liri të plotë krijuese.


Me bazë meritokracinë, fjalën duhet ta ketë vlera e realizimeve të reja, që është shumë thjesht e përcaktueshme: duke mos pasur forcën imponuese për t'u ngritur përtej caqeve provinciale, pa ekspozim të gjerë kombëtar apo ndërkombëtar, këto vepra thjesht kanë përfunduar në Arkivin Shtetëror të Filmit.


Suksesi, kritika, hipokrizia dhe sinqeriteti


Suksesi i një filmi matet me shikueshmërinë e publikut pa marrë parasysh arsyet, qofshin mesazhe filozofike, skena dashurie, aksioni, apo të tjera karakteristika si këto.


Gjendesh totalisht "jashtë realiteti" nëse suksesi i një filmi konsiston në urime sado të sinqerta të miqve pas një prezantimi të filmit në Tiranë. Paradoksalisht, dorëzimi i filmit të përfunduar në Arkivin e Filmit vazhdon të jetë i vetmi kusht që një projekt filmik të cilësohet si "çështje e mbyllur" dhe sukses nga QKK-ja.


Arti i vërtetë dhe suksesi i tij përkufizohet nga mbartja e një mesazhi sa më universal dhe aftësia e tij për t'i folur një publiku sa më të gjerë e jo vetëm atij shqiptar. Seleksionimi zyrtar në ndonjë festival filmi ndërkombëtar prestigjioz si ai në Berlin, Cannes, Venezia, Telluride, Toronto, apo Sundance, do të ishte një shenjë se filmi është në drejtimin e duhur.


Këto festivale janë epiqendrat e paraqitjes së më të mirës të industrisë ndërkombëtare të filmit, të cilat krijojnë mundësi të jashtëzakonshme për sukses të mëtejshëm për veprat filmike të seleksionuara dhe paraqitura atje.


Gjetja e bashkëpunimeve me shtëpi filmike perëndimore për të garantuar prurje fondesh e eksperiencash tepër të nevojshme në Shqipëri, prestigji, si dhe garantimi i cilësisë së projektit si rezultat i këtyre bashkëpunimeve do të ishte një faktor tjetër esencial për planifikimin e suksesit të projektit.


Gjithashtu, pjesë e ndërtimit të suksesit është dhe platforma reklamuese për projektin, si dhe marrja e mendimit kritik të medias apo specialistëve të fushës. Megjithëse i domosdoshëm, vihet re se mungon kultura e pranimit të kritikës profesionale nga kineastët tanë, dhe merren si suksese të jashtëzakonshme të filmit urimet e disa miqve.


Kritika të gazetarëve kulturorë damkosen si mungesë thellimi dhe përdorimi i "pasqyrës profesionale", aq shumë e trumbetuar nga vetë kineastët, shndërrohet në përdorim grotesk të karakteristikës subjektive të artit.


Duke lënë hipokrizinë mënjanë në favor të sinqeritetit, mund të thuhet se gjatë gati njëzet vjet krijimtari filmike në vitet e tranzicionit, tre filma shqiptarë mund të gjykohen e veçohen si të suksesshëm: "Kolonel Bunker" (Kujtim Çashku, '98), "Tirana Viti Zero" (Fatmir Koçi, '01) dhe "Parullat" (Gjergj Xhuvani, '01), që të tre bashkëprodhime me shtëpi filmike të huaja.


Ky sukses matet nga cilësia e prodhimit, vlera konkurruese me prodhimet e huaja ekuivalente, vlerësimi i kritikës, përfaqësimi në festivale filmi prestigjioze, apo laureimi me çmime ndërkombëtare. Është domethënës fakti se nga këta tre kineastë, vetëm z. Çashku ka pasur krijimtari filmike të zhvilluar në kohën e monizmit.


Mesazhet filozofike dhe politika kulturore e filmit


Çdo vepër artistike mbart një mesazh filozofik, qoftë ky i paraqitur me dashje apo pa dashje, dhe i zbuluar apo përtypur në mënyrë të veçantë nga spektatori.


Por, mesazhi filozofik është vetëm një element në arkitekturën e filmit dhe ai mbart vlerë vetëm nëse disa karakteristika shumë të rëndësishme të prodhimit të një projekti filmik i paraprijnë që në konceptim. Prezantimi i mesazheve filozofike nuk mund të shërbejë si bazë e vetme për t'ju futur aventurës së krijimit dhe realizimit të një filmi.


Është e pakonceptueshme që një kineast, qoftë në Hollywood apo Europë, t'i kërkojë një studioje filmike një buxhet për të financuar nevojën për t'u shprehur filozofikisht, pa planifikuar mbi një bazë të shëndoshë të prodhimit filmik!


Mungesa e lirisë së shprehjes gjatë diktaturës nuk mund të justifikojë sot eksperimente për të përmbushur një pishman apo tekë profesionale. Sidoqoftë, duket se sot në Shqipëri akoma funksionon ky lloj arsyetimi për të realizuar një film, i pasuar me vendimmbështetje financiare nga strukturat pranë QKK-së, në kundërshtim të plotë me ideimin bashkëkohor të konceptimit e të realizimit të një projekti filmik.


Të tillë kineastë janë vërtet fatlumë, pasi vetëm në Shqipëri krijuesi zhvishet nga çdo etikë apo moral profesional dhe është absolutisht i papërgjegjshëm për atë që krijon me fonde të mbledhura nga taksapaguesit shqiptarë.


Si rezultat, projekte të tjera filmike financiarisht të mirëplanifikuara digjen pa pasur asnjë mundësi zhvillimi e realizimi.
Sot bëhet fjalë për përdorim të fondeve publike në formën më cilësore për zhvillimin e kinematografisë sonë kombëtare.


Në vend që QKK-ja t'i japë 306.000 euro një filmi të radhës të paplanifikuar dhe me rezultat të dobët, këto fonde mund të financojnë pjesërisht një projekt filmik, i cili ka siguruar bashkëprodhim të huaj, ose të dërgonin shtatë-tetë studentë në shkolla prestigjioze të filmit nëpër botë, si "American Film Institute" (AFI) apo "University of Southern California" (USC).


Me studimet e tyre, këta studentë do të akumulonin dhe kthenin në Shqipëri një potencial të jashtëzakonshëm zhvillues afatgjatë. Për të vlerësuar kontributin e dhënë, këtyre bursave mund t'i jepeshin emrat e Kumbaros, Dhamos, Anagnostit, Milkanit, Gjikës, e me radhë.

G.Shekulli