faleminderit leni për vleresimin e temës.
thjesht do tu kerkoja te gjithëve qe ne këtë teme nuk është qe duhet te shkruaj vetëm unë po secili mund te shkruaj ndonjë gjë qoftë edhe kuriozitet ose kritikë.

gjeja e re qe u pa ishte se ekzistonin disa struktura qe u quajtën nukleozome te cilët sherbenin për te mbeshtjellur ADN.ne një fare mënyrë nukleozomet perbejne shkallen e dytë te organizimit te ADN ne qelize ku e para ishte helika.e treta është e quajtur me një term ne anglisht qe është "scaffold" për te cilin nuk di ndonjë term ne shqip por mund te them qe është gjendje ku kromatina(ADN+proteinat histone) është e shperndare.shkalla e katert janë kromozomet.
nukleozomet janë te formuar nga proteina histone(proteinat histone janë proteinat qe marrin pjesë ne paketimin e ADN kurse ato johistone janë pjesa tjetër).ne figuren me poshte keni një ide me te qartë te strukturës se një nukleozome.siç shihet ADN rrotullohet rreth saj dhe ne dalje mbahet e lidhur nga histoni 1(janë 8 lloje histonesh qe marrin pjesë ne formimin e një nukleozomi).diametri i tij është 11nm(numer i marrë nga një sit interneti)dhe rreth tij mbeshtillet një gjatesi ADN qe shkon nga 150 deri ne 250 baza nëse nuk gabohem(për këtë numer më duhet te sigurohem mirë)
ne këtë rast te lind pyetja se për çfarë duhet i gjithë ky paketim ne nukleozome dhe se çfarë fshihet pas këtij organizimi.

kam lexuar dhe dëgjuar se normalisht vetëm 5% e ADN është funksionale me kuptimin qe përdoret ne trupi e njeriut(edhe kjo e vërtetë deri ne një fare pikë bazuar ne faktet e fundit te gjetura për atë qe quhej ADN pleher(përkthim fjale për fjale nga italishtja qe është DNA spazzatura. ky pohim është i vlefshem deri ne një fare pikë për arsyet qe do ti tregoj me vonë).çfarë lidhje kanë me nukleozomet dhe çfarë mund te na tregojnë me tepër?

po ashtu në lidhje me pyetjen e mesiperme ka edhe diçka tjetër qe ndoshta do të jetë me mirë ta shpjegoj kur te shpjegoj kromozomet por po e prek si çështje: nuk e di sa prej jush e kanë dëgjuar qe normalisht njeri kromozom X i femrave është i heshtur me kuptimin qe nuk funksionon(kjo deri ne një fare pikë është e vërtetë sepse me a duket qenkan bërë kerkime dhe paskan nxjerrur ne drite qe disa gjene i shpetokan këtij mekanizmi.



[attachment deleted by admin]

metilimi është një proces qe mendohet se do të ndryshoje mënyrës se si e shohim gjenomen tonë.fakti qe është kaq i rëndësishëm ka bërë qe te fillohet një projekt i cili  ka si qëllim formimin e hartave te plota te vendeve ku ka grupe metil ne gjenomen e njeriut.rezultatet  e para tregojnë rreth 100.000 vende ne kromozomin 6.

metilimi si koncept është shtimi i grupeve metil ne ADN.këto grupe merren nga grupet folat qe janë disa struktura qe i trasportojne këto grupe pasi i marrin nga metionina qe është një aminoacid burim për grupet metil.grupet folat janë shumë te rëndësishëm për faktin se përdoren edhe ne sintetizimin e timines dhe nëse vitamina B12 nuk heq grupet metil nga folati atëherë ka probleme ne trupin e njeriut.metili ka një afinitet të madh për citozinen ne zinxhirin e ADN...do të me falni po ndalem për mungese kompjuteri....

ENZIMAT
enzimat janë një nga zbulimet me te medhaja te biologjise ne fillimet e shekullit te kaluar.enzimat janë krahasuar me motorin ideal i fizikes ku rendimenti shkon gati ne 100%.enzimat ne vete janë struktura biologjike qe kanë funksion te pershpejtojne reaksione qe ne kushte normale do të ndodhnin me një shpejtesi mjaft te ngadalte.shpejtësia e këtyre reaksioneve mund te pershpejtohet nga 100 here deri ne 10^12.deri ne fillim te viteve 80 mendohej qe enzimat mund te ishin vetëm proteina po ne këtë kohe kur kerkimet mbi ADN dhe mekanizmat e saj po shkonin drejt kulmit u gjeten edhe disa enzima te quajtura ribozime qe ndryshonin nga enzimat tradicionale qe ishin proteina.një enzime futet ne një reaksion dhe në fund del e pandryshuar.pra po fute një gram enzime po aq do të kesh edhe në fund.po si arrijnë te pershpejtojne reaksionet? për te shpjeguar këtë duhet te shpjegoj shkurtimisht se si ndosh një reaksion(shumë kllapa u bene po skam cti bëj nëse dueht me e bërë diçka te qartë).një reaksion fillon me sunstancat fillestare dhe perufndon me produktet.reaksioni kalon nëpërmjet disa produkteve te ndermjetme qe mund te vazhdojnë përpara drejt produkteve ose te kthehen pas drejt sunstancave fillestare.te marrim këtë reaksion:
                     A+B->AB->C+D
këtu A&B janë substancat fillestare.AB janë produktet e ndermjetme dhe C e D janë produktet.qe të ndodhë ky reasion ka nevojë për një fare energjie qe quhet energjia e aktivizimit qe bën qe substancat fillestare te formojne sunstancat e ndermjetme.vetëm grimcat qe kanë energji te mjaftueshme mund te mberrijne pikën e formimit te substancave te mdermjetme.sa me e ulet te jetë kjo aq me shumë grimca do të arrijnë atë pikë dhe me shumë produkte do të kemi.nëse kjo energji është me e vogël se një vlerë e caktuar nuk kemi reaksion dhe nuk formohen produkte.kur mbërrihet vlera e caktuar kemi atë qe quhet faze tranzicioni ku formohet kompleksi AB i cili ka 2 mundësi:ose te shkoje përpara ose te kthehet pas(ato shigjeta qe kam vendosur duhet te jenë me 2 drejtime për te treguar se mund te kthehet pas)pak a shumë mjaftojnë këto te dhëna për te arritur aty ku dua.enzimat ca bëjnë:enzimat ulin energjine e aktivizimit kështu qe do të kemi me shumë grimca qe kanë energjine e mjaftueshme për te formuar substancat e ndermjetme.po si e bëjnë lind pyetja edhe këtu.qe te formohet AB duhet qe A dhe B te përplasen me disa kende te caktuara.nëse ka perplasme me kende të ndryshme nga këto nuk kemi reaksion.enzimat bëjnë te mundur qe përplasjet ndermjet grimcave te kryhen me kendet e saktë dhe rrisin kështu probabilitetin e një reaksioni.po ashtu ka rëndësi edhe ambienti:ka reaksione qe mund te ndodhin me mirë ne mungese te ujit dhe enzimat e bëjnë te mundur këtë.
shembuj kei sa të duash:te llogaritesh qe gjithë sheqernat qe kthehen ne energji ne trupin tonë katalizohen nga enzimat.ushqimet qe hajme duke filluar nga goja e deri te zorra e trashe shkaterrohen nga enzimat.një nga perberesit e lotit qe pastron syrin nga bakteret e ndryshme,lisozima është emzime dhe shkaterron muret e bakterieve,levizjet e muskujve bëhen te mundura nga shkatërrimi i ATP nga enzima fosfatazi,formimi i ADN bëhet e mundur nga enzimat,edhe futja dhe tretja e dioksidit te karbonit brenda qelizave te kuqe te gjakut bëhet e mundur nga anidrazi karbonik dhe është një mënyrë edhe për te ulur  perqendrimin e acideve ne gjak(sistemi tampon qe ka funsion te ule perqendrimin e acideve ne gjak qe do të ishin te dëmshme për njeriun).pak a shumë çdo reaksion ne trupin e njeriut bëhet me anë te enzimave meqenëse këto e pershpejtojne reaksionin.për te kuptuar me mirë rendesine e keture enzimave mund të themi se ekzistojne semundje qe shkaktohen nga probleme te enzimave.mund te përmend një lloj anemije qe shkaktohet nga thyerja e shpejte e qelizave te gjakut dhe e gjithë kjo për faktin se mundgon një enzime(glukoz 6 fosfat dehidrogjenazi) qe ul mbrojtjen qe i jep qelizes.probleme enzimash shkaktojne deme te jashtezakonshme kur mendojmë se sistemi imunitar varet prej tyre.nëse enzimat e mpiksjes sdo te funksiononin mirë do të kishim një mpiksje te tepert ose te pakte me rezultate si bllokim te kapilareve ose shkaterrim te qelizave.semundje te sistemit imunitar shkaktohen nga futja ne qarkullim te enzimave të ndryshme shkaterruese.
pak a shumë këto janë enzimat.nëse ka me shumë ose shtojini ose do ti shtoj gjatë rrugës

do doja te thoja edhe diç me shumë për ATP(dhe për GTP)

ne trupin e njeriut ka disa lloj mekanizmash  përdorimi te ADN.përdorimi i ADN bën qe nga një zigote me anë te ndarjeve të arrihet deri ne 100 mijë miliarde qeliza(ca thonë qe mund te jetë 10^15 qeliza megjithse pak rëndësi ka).procesi qe con ne këtë rritje numerike te qelizave quhet mitoze.ndërsa formimi i gameteve bëhet me anë te një procesi te ndryshëm qe quhet meioze.cilat janë ndryshimet ndermjet këtyre 2 proceseve:
ne meioze kemi qe nga një qelize nene formohen 2 qeliza bija qe kanë te njëjtin material gjenetik si prindi ndërsa ne meioze qelizat qe formohen janë 4 dhe kanë gjysmen e materialit gjenetik qe ka pasur nëna.kjo për faktin se kur një spermatozoid do të bashkohet me një vezë(pra gametet mashkullore dhe femerore) do të formojne zigoten e cila ka te njëjtën sasi kromozomesh qe ka qeliza normale.
duhet te permendim faktin qe ne mitoze kemi vetëm një grup fazash ndërsa ne meioze kemi 2 grupe fazash për faktin se formohen 4 qeliza në fund.
anomali ne ndarjen qelizore çojnë ne kancer ne rastin e mitozes për arsye se faktore te ndryshëm qe kontrollojne ndarjen qelizore nuk funksionojnë me ne mënyrë te saktë.
si procesi i mitozes ashtu edhe ai i meiozes kanë ne fakt një kohe përpara se te filloje ndarja qe qeliza pergatitet për tu nënshtruar kësaj ndarjeje:është ajo qe quhet interfaze dhe konsiston ne formimin e strukturave të ndryshme qe do ti duhen qelizes gjatë ndarjes....vazhdon me vonë për mungese kohe....

meioza ndryshon nga mitoza për faktin se 4 qelizat(ne meioze formohen 4 për arsyen qe do ta them me poshte) qe formohen nga e para nuk kanë te gjithë materialin gjenetik po kanë vetëm gjysmen e tij.gametet, qe janë qelizat qe prodhehen te mashkulli e te femra nga bashkimi i te cileve do të formohet zigota formohen me këtë lloj ndarje.meioza ne fakt perbehet nga 2 cikle te vazhdueshem qe janë quajtur thjesht meioza 1 dhe 2.meioza 1 është origjinal(pothuajse për arsyen qe do të përmend) si mitoza ku paraprihet nga një faze pergatitore ku dublikohet adn dhe organelet(pjeset e brendshme te qelizes si mitokondrite,aparati i goxhit etj) dhe proteinat e ndryshme qe do të nevojiten.kur mbaron meioza 1 kemi 2 qeliza qe kanë një numer kromozomesh sa e para.këtu ndodh edhe ajo qe e dallon nga mitoza:qeliza nuk e dyfishon materialin gjenetik po e kapercen fazen G1 dhe kalon direkt ne G2 dhe vazhdon ndarjen(do të kerkoja falje për një gabim qe kam bërë sepse kam harruar te them qe ndermjet g1 dhe g2 është fasa S ajo ne te cilën bëhet dublikimi i adn).në fund do të kemi 4 qeliza me një material gjenetik te pergjysmuar.këto qeliza tek mashkulli janë spermatozoidet dhe te femra janë oocitet.

ne meiozen 1 ndodh një proces qe quhet crossing-over ne te cilën kromozomet nderrojne segmente adn ndermjet tyre.është ky proces qe con ne diferencat e ndryshme qe janë ndermjet qenieve njerëzore.crossing-over është një proces shumë i rëndësishëm sepse con edhe ne formimin e rikombinimeve.ky proces ndodh rreth fundit te profazes(fasa e pare e mitozes dhe meiozes)për faktin se eksperimente të ndryshme kanë treguar qe ne këtë pikë prodhohet një sasi e vogël ADN qe mendohet të duhet për te riparuar kromozomet ne pikat ku ajne keputur.po ashtu eksperimente me kromozome te veçantë qe ndryshonin për nga gjatesia e kraheve kanë treguar qe crossing-over ndodh dhe kanë dhënë rezultatet eksperimentale për te provuar atë qe ishte një teori.për momentin po e le me kaq procesin e crossing-over-it për t'iu kthyer ndoshta me vonë.

mekanizmat me te zgjeruar te mitozes do ti shihni tek tema e kancerit sepse kanë me shumë lidhje me te

qe ti kthehem edhe një here fazes S është faza qe ndodh dyfishimi i ADN...
si fillim po tregoj se cilët janë enzimat qe e bëjnë te mundur këtë gjë...pastaj do shpjegoj procesin:
dublikimi i ADN është një proces qe kryhet nga enzimat.ne fillim do të them kush janë enzimat qe e kryejne atë dhe se çfarë funksioni kanë ne këtë proces kështu qe do të jetë me e lehtë ti kuptoni kur ti degjoni te përmendura gjatë shpjegimit te procesit...pak a shumë nëse kuptoni këto te tjerat janë thjesht një kalim kohe ...ndoshta harroj ndonjë gjë te me falni...

ADN polimerazi:është një enzime qe ka si funksion shtimin e nukleotideve të reja ne zinxhirin e ri qe po formohet.ne fakt si kjo enzime egzistojne disa lloje kur mund te permendim polimerazin 1,2,3 qe kanë secili një funksion te vetin dhe karakteristika te vetat.polimerazi 1 p.sh. është zbuluar tek bakteret dhe perdor dXTP(deoksinukleotid trifosfat) qe kanë pozicionin 5' te lidhur me 3 grupe fosfat.enzima e shton secilin nga këto nukleotide tek zinxhiri duke e lidhur atë me pozicionin 3 te nukleotidit te meparshem.duhet të kemi parasysh se kjo enzime shton vetëm ne drejtimin 5'->3' dhe jo ne te kundërtën.kjo do të thotë qe zinxhiri origjinal nga ku bazohet sekuenca e zinxhirit të ri ka drejtimin 3'->5'.kjo enzime ka edhe aftësi qe nëse bën ndonjë gabim te kepuse nukleotidin qe vendosi gabim(pra ka një aftësi shkaterruese qe ka drejtimin 5'->3' dhe 3'->5'.te tjerat do ti them me vonë...)kjo enzime tek bakteret shton nukleotide me një shpejtesi 30.000 nukleotide ne minute qe do të thotë 500 nukleotide ne sekond...numer qe te tremb me te vërtetë.duhet te llogaritet edhe fakti qe gabimi qe bën është 1 ne 100.000 baza perafersisht dhe zakonisht këtë gabim e rregullon me anë te funksioneve te veta siç janë ekzonukleazet(për këto do flas me vonë)...)

ADN ligazi:është enzima qe lidh nukleotidet ne ato pika ku mbushen gropat:siç do ta shohim me vonë lidhjen e fundit me grupin fosfat ndermjet 2 segmenteve qe janë jo ta vazhdueshem ndermjet tyre e bën kjo enzime.duhet te them edhe një gjë te re për sa i përket baktereve:gjenoma e tyre është një rreth kështu qe për te mbyllur rrethin duhet patjetër një enzime qe te beje lidhjen e fundit....
vazhdon...

Cilat janë tipet e kromatinëve?

Mund të dallojmë dy tipe të kromatinëve:

• Eukromatin

- ADN-ja e së cilës është aktive, d.t.th. mund të eksperimentoj në proteinë. Pjesët e eukromatike të kromozomeve nuk tregojnë ndryshime në strukturen e tyre pa marrë parasysh se në cfarë shkalle të kondesimit gjendet kromozomi.

• Hetereomatin

- i cili kryesisht përbëhet nga ADN inaktive. Duket që ushtron funksione strukturore në shkallë të ndryshme të kondenzimit. Prerjet hetereokromatine të kromozomit tregojnë të njejtën shkallë të kondezimit si në interfazë ashtu edhe në metafazë. Heterokromatin mund të ndahet në dy nën tipa:
  ° hetereokromatina konstituive - që nuk eksperimentohet kurrë. Gjendet në pjesën e cetromerit dhe përbehet kryesisht nga sekuenca repitative të ADN-së.
  ° hetereokromatine fakultative - e cila nganjëhere eksperimentohet.