Kete teme ndoshta ndokush mund ta kete hasur ndoku por po e hap per te shpjeguar disa gjera nga gjenetika dhe duke i integruar me gjerat e fundit qe jane gjetur nga shkenca.do perdor si burime materiale revista te ndryshme,libra,programe te dhena ne televizion dhe shenime  nga leksionet qe kam marre.shpresoj qe te jem ne gjendje te shpjegoj gjerat  kryesore dhe ne te njejten kohe ndokush te perfitoje ndonje gje.

do te me pelqente shume qe cdokush qe ka ndonje gje per te shtuar ta shtoje gjate shrimeve qe do bej sepse mund te kete gjera qe mund ti kem harruar ose dhe ti kem thene pa dashje gabim.

atehere ia fillojme...

sa per shkronjat e medha ne fillim te fjalive me eshte bere ves te shkruaj ashtu...skam ca me i bo.
sa per punen e mashkullit qe po zhduket...kjo eshte per tu pare se veshtire te ndodhe.jemi te dobishem ne mooooj!!!!

do doja ta filloja nga fillimi cdo gje qe dua te them per gjenetiken dhe me kalimin e kohes do te dal te shume argumente interesante qe kam hasur ne shkrime te ndryshme po normalisht per te arritur me i kuptuar sa me mire keto argumente duhet me pasur nje baze te koncepteve kryesore te gjenetikes.

gjenetika eshte nje shkence qe nuk ka me shume se 100 vjet qe i ka nisjet e veta po edhe pse kaq e re ka zene nje vend mjaft te rendesishem ne jeten tone te perditshme duke filluar qe nga ana mjeksore si psh terapite e semundjeve te ndryshme e deri te perdorimi i gjenetikes ne raste te ndryshme kriminalistike.ta marresh holle holle gjenetika eshte nje shkence microscopike sepse merret pak a shume me materialin qe ndodhet ne berthamat e qelizave permasat e te cilave shkojne ne te dhjetrat e micronit(10^-7).secili nga ne e ka degjuar se ne berthamat e qelizave ka material gjenetik i cili kryen funksione te shumta ne trupin e njeriut.me miliona operacione cdo sekond kane nevoje per materialin gjenetik.
ne qofte se do te japim disa numra per trupin e njeriut mund te themi se jemi te perbere nga rreth 65 mije miliarde qeliza dhe secila prej ketyre ka ne berthamat e tyre 1.8 meter adn(do me ndodhe shpesh ta shkruaj me te vogla kete sigel po merreni si ADN).kjo adn ka rreth 3 miliard nukleotide.ky material perdoret nga cdo qelize per te jetuar ose te themi me mire per te mbijetuar.qelizat e kuqe te gjakur qe e heqin berthamen qe te kene sa me shume hapesire per te ushtruar funksionet e tyre kane nje jetegjatesi rreth 120 dite nga paaftesija per te rinovuar strukturat e veta te brendshme.dhe cdo qelize qe jeton duhet te kete te njejtin material gjenetik qe te mund te ece perpara.edhe vdekja e nje qelize me ane te procedurave te ndryshme sic eshte apoptoze ose ndryshe sic quhet ndryshe "vdekje e programuar" ka nevoje per materialin gjenetik.do te kem mundesine me vone te shprehem edhe me shume per funksionet e materialit gjenetik...do mundohem edhe ti shkruaj postimet jo shume te gjata ne menyre qe ai qe i lexon te mos merzitet...

Biologjia, gjenetika kane qene deget qe kam adhuruar.
Megjithse shkenca e tyre eshte e re si vite, por ka ecur shume perpara ne te dhenat e saj.
Gjithe perqendrimi i shkences sot eshte grumbulluar tek qeliza, ose sic quhet baza e jetes, nje organizem mikroskopik , me funksione te shume e te larmishem, gjithmon ne levizje.

Ne permiresimet gjenetike te bimeve dhe kafsheve, shkenca ka evoluar shume perpara, shume te mira jan dhuruar prej tyre, por eshte vene re se ne llojet e farave, ndryshimet e tyre me ane te nderhyrjes se rrezatimeve apo te lendeve te huaja kimike, e kan cuar bimet ne basardime.
Mbi eksportimin e tyre duhet nje kontroll i rrepte, nese nuk behet nje veprim i tille, pasojat e renda qe mbartin ato do te vihen re tek kafshet dhe sigurisht tek njerzit.  
Te ushqehesh me lloje te tille bimesh, te prodhuara nga ndryshime gjenetike, ose "bombarime" te gjenezes se tyre"me ane te rrezatimeve apo te lendeve kimike, eshte teper e rrezikshme, efekti negativ i tyre verehet ne gjak....
Te tilla jane semundjet kancerogjene ....

Nje vemende e  madhe e shkencetarve  eshte perqendruar per zbulimin e elementeve qe do te sherojne semundjet e ndryshme, nje rast i till eshte SIDA, semundja e shekullit, pasojat sic dihen jane tejet te renda, megjithese punohet shume per te ndaluar apo eleminuar kete semundje, pervec disa mjekimeve te lehta qe mund te lejojne zgjatjen e jetes se  pacientit, nuk mendohet ende te gjendet zgjidhja e shpejte dhe e duhur.

Nje rruge ku mendojne te arrijne suksesin e sherimit te kesaj semundjeje eshte; studimi i qelizes; si te mundesojne prodhimin e elementeve brenda vet qelizes per te goditur apo elemeninuar  bakteriet infektuese, viruset qe shkaktojne dobesimin dhe eleminimin  e fuqise mbrojtese dhe me pas shkatrrimin e gjithe  qelizes....deri me sot vetem shpresat  jane.....

Por nje gje qe nuk me peqen eshte kllonimi i njeriut me kafshen.....
Eshte shume e rende te shikon nje kafshe me fytyre njeriu te prodhuar nga nderhyrjet ne gene.....a eshte kjo e drejte.....lejimin e eksperimenteve tek keto organizma eshte akt kriminal....?!

qeliza vdes me ane te nje mekanizmi qe quhet apoptoze.mendohet qe nje nga shkaqet e plakjes se njeriut eshte pikerisht arsyeja qe shpjegova me siper.

sic thame duke qene se vezes i futim nje berthame nga nje qelize e rritur e marre nga nje individ tjeter atehere individi i ri do te jete "kloni" i te vjetrit.kjo eshte e sakte deri ne nje fare pike.per cilat arsye?duhet te marrim parasysh qe 2 vellezer binjake homozigote(qe vijne nga e njejta veze)nuk i kane shenjat e gishterinjve njelloj megjtihse materiali i tyre gjenetik eshte 100% njelloj.si eshte e mundur kjo?eshte e mundur nga fakti se forma e njeriut dhe cdo strukture e trupit te njeriut varet nga grada qe perdoret ADN ne traskriptimin e saj.mjafton qe ne njerin rast te jete nje perqendrim me i vogel i nje gjeni dhe do te kemi nje ndryshim.ketu mund te fus nje shifer:vetem 0.01% e ADN eshte pergjegjse per pamjen toe te jashtme dhe se rreth 5 % e ADN eshte ajo qe permban te gjitha gjenet qe i duhen njeriut ne jeten e perditshme.pjesa tjeter e ADN te themi qe eshte "pleher" megjithse eshte term jashtzakonisht i gabuar po per momentin lidhur me ca po them eshte disi i pershtatshem.

besoj se me pak fjale kaq mjafton per te dhene nje ide te thjeshte per klonimin:kur themi klon duhet te kemi parasysh vetem materilain gjenetik dhe jo formen e jashtme.mos ta bejme si disa qe i ngordhte kotelja dhe merrnin qeliza nga macja dhe kerkonin klonimin me idene se do e sillte ne jete ate qe iku.

rasti me i bujshem i klonimit ka qene ai i deles dolly,i perjetshem qofte kujtimi i saj se ngordhi vitin e kaluar me injeksion per ti lehtesuar dhimbjet nese nuk gabohem.pse ngordhi?ishte e semure nga nje semurje e sistemit te frymemarrjes.deri ketu eshte normale...semundje. ..dhe atehere?do te ishte normale deri sa te mendonim qe ajo semundje vihej re tek delet qe kishin nje moshe minimumi 10 vjec:dolly ishte 6 vjece.eshte si me thene qe kur dolly lindi ishte pothuajse minimumi 4 vjece.per meteper kishte edhe semuje te tjera dhe u pa me e arsyeshme ta ngordhnin.imagjinon i ca ndikimesh do te kishte te njeriu...ketu duhet te marrim parasysh qe njeriu eshte shume me i komplikuar se nje dele dhe se mund ti pergjigjej nje klonimi ne nje menyre te ndryshme me skenare  qe nuk na e merr mendja...

per momentin po e le me kaq dhe do ti rikthehesha edhe nje here historise se ADN ne menyre qe kur te mberrihen pika si klonimi,kanceri ose viruset si SARS ose HIV(AIDS) cdokush te jete ne gjendje te kuptoje se per ca jam duke folur ose te kuptoje cdo te re qe mund te dale ne qarkullim nga kerkimet qe jane duke u bere.

megjithse kush ka per te shtuar ose kritikuar nga ato qe thashe bujrum...

ketu keni ca gjera shkurtimisht per historine e zbulimit te adn perpara se te futim ne shpjegimin e struktures se saj.
ne fund te shekullit te 19 nje biokimist gjerman gjeti acidet nukleike,polimere nukleotidesh te gjate te formuar nga sheqer,acid fosforik dhe disa lloj bazash qe permbanin azot.me vone u gjet qe sheqeri i acideve nukleik mund te ishte ose riboza ose deoksiriboza dhe keshtu acidet nukleik ishin ne 2 forma:arn dhe adn.
ne vitin 1943 oswald avery gjeti qe adn mbante materialin gjenetik dhe mendoi se ajo mund te ishte gjeni.njerezit akoma mendonin se nje gjen duhet te ishte nje proteine por me vone u pranua ideja qe adn ishte nje molekule gjenetike.

 ne 1932 nese nuk gabohem griffith u mundua i pari te gjente dicka rreth molekules se adn kur beri  eksperimentet e para per te provuar qe dna eshte pergjegjes per trashgimine.i pari u be nga griffith i cili perdori 2 tipe bakteriesh IIR dhe IIIS(r qendron per rough=i ashper per sa i perket siperfaqes ndersa s=smooth= i bute).eksperimente nuk eshte qe tregoi ndonje gje te madhe po sherbeu per ato te me vonshmet.sipar ketij eksperimenti bakteriet IIIS ishin te demshem ne trupin e miut qe u perdor ndersa IIR jo.u vrane bakteriet IIIS me nxehtesi dhe u pa qe miu nuk vdiste.kur i vendosen bakterie s te vrara dhe r te gjalla dhe u pa qe ne trupin e miut kishte bakterie s te gjalla.ky ne fakt ishte principi trasformues qe behet tek bakteries ,nje nga 3 mekanizmat qe perdorin bakteriet per te levizur dna e tyre.

ne vitin 1948 linus pauling gjeti qe proteinat mund te merrnin format e helikes(helika alfa).ne 1950 erwin chargaff gjeti qe vendosjet e bazave te azotuata ishte te ndryshme por kishin nje proporcionalitet 1-1.keto gjetje ishin shume te rendesishme per gjetjen e struktures.

ne vitet '50 gara per te gjetur strukturen ishte akoma e hapur.ne universitetin e kembrixhit Francis Crick dhe James Watson ishin terhequr shume nga puna e pauling-ut.nderkohe ne King's College te londres Maurice Wilkins dhe Rosalind Franklin ishin duke studiuar edhe keta adn.grupi i kembrixhit kishte si qellim te bente modele te ndryshme fizike dhe te ulnin sa me shume mundesite e gjetjes se struktures.nderkohe grupi i king college arriti ti afrohej edhe me shume duke i pare molekulat e adn me ane te rrezeve x.

ne 1951,watson qe prezent ne nje fjalim te fraklin rreth punes se saj.ajo kishte gjetur se adn ekzistonte ne 2 forma dhe keto forma vareshin nga lageshtia e ambientit rreth e qark.kjo nxirrte si perfundim qe grupet fosfat duhet te ishin nga pjese e jashtme e struktures.nje eksperiment i kryer me pare ku u perdoren viruse qe infektonin e.coli nje lloj bakteri nxorre ne pah disa karakteristika te tjera.duke perdorur principin qe dna permban fosfor dhe proteinat sulfur u perdoren izitope te sulfurit dhe fosforit.koka e virusit permbante izotopin e sulfurit dhe dna virale ate te fosforit.kur u infektua bakteri u pa qe brenda bakterit mund te identifikohej izotopi i fosforit ndersa ai i squfurit ishte jashte.kjo tregonte qe vetem dna futej ne bakter dhe se ajo ishte pergjegjes per trasmetimin e virusit.

watson u kthye me nje grup informacionesh dhe u mundua me shokun e tij te bente nje model qe doli i deshtuar.pas kesaj qene pothuajse gati te linin kerkimet e adn por ata vazhduan me ngulm.

franklin duke punuar vetem me rrezet x gjeti qe forma a adn ne ambientin me te lagesht kishte te gjitha karakteristikat per me qene nje helike.ajo mendoi se gjithe adn duhet te ishte nje helike por nuk desh ta tregonte kete gje derisa te kishte prova te mjaftueshme per formen tjeter gjithashtu.wilkins ishte i bezdisur.ne janar,1953,ai i tregoi gjetjet e bera nga franklin,watsonit,pa pasur lejen e saj.

Watson dhe Crick moren nje hap te rendesishem ,duke sugjeruar se molekula ishte e bere nga 2 zinxhire nukleotidesh,secili ne forme helike sic e kishte gjetur franklin por njeri shkonte per siper tjetri per pshte.gjithashtu crick kishte marre vesh per gjetjet e chargaffit per bazat ne veren e '52.ai ia shtoi kete tipar struktures keshtu qe bazat te lidheshin ne qender te helikes dhe te mbanin largesine ndermjet helikes te njejte.

watson dhe krik treguan se cdo zinxhir i adn ishte komplementare e tjetres.gjate ndarjes se qelizes,2 zinxhiret ndaheshin nga njeri tjetri dhe formoheshin zinxhire te tjere.

watson dhe krik i paten gjerat gati dhe u desh vetem te bejne permbledhjen sepse ata paten mbledhur te gjitha informacionet e gjetura nga shkencetaret e asaj kohe dhe vetem bene permbledhjen e informacioneve te marra.

(informacione te marra nga interneti dhe nga libri "principet e gjenetikes" i snustadit)

ADN dhe ARN jane nje sekuence nukleotidesh qe jane te lidhur me njeri tjetrin.ndryshimi qendron ne faktin se ne pergjithsi ADN eshte i perbere nga 2 zinxhire kurse ARN nga nje po nuk eshte e thene qe kjo te jete e vertete gjithmone.cdo nukleotid lidhet me tjetrin me ane te lidhjeve fosfodiestere dhe me ane te lidhjeve hidrogjenore.jane dy lidhje hidrogjenore ndermjet adenines dhe timines dhe 3 lidhje ndermjet guaines dhe citozines.keto lidhje mund te duken lidhje te dobeta po mund te kujtoj se jane keto lidhje qe e mbajne ujin ne gjendje te lenget dhe ne baze te llogaritjeve te bera nese nuk do te egzistonin keto lidhje uji do te ishte ne gjendje te avullt qe ne temperaturen -81 grade celcius(informacion i marre nga libri i biologjise molekulare i wolf-it).nukleotidet sic thashe ne formen e vecuar jane me 3 grupe fosfat por kur bashkohen i humbin 2 grupe per te dhene ate lidhje te qendrueshme.ne figuren me poshte do tu kerkoja te vinit re disa gjera:e para qe 2 zinxhiret e ADN jane ne drejtim te kundert njeri me tjetrin....

[attachment deleted by admin]

komplementariteti eshte nje karakteristike themelore e ADN.thashe qe kete gje e gjeti kargaff kur zbuloi se numri i bazave purine ishte i barabarte me numrin e bazave piramidine.me vone watson dhe krik e integruan kete informacion ne strukturen e tyre dhe per me teper dhane nje ide se si mund te dyfishohej ADN:perderisa informacioni gjenetik duhet te ruhej ai duhet te ishte  i njejte edhe tek qelizat pasardhese.sipas konceptit te komplementaritetit mjafton te dish sekuencen e njerit zinxhir mund te gjejme se si eshte sekuenca e zinxhirit tjete.atehere -thane ata-nese njeri zinxhir vlen si origjinal tjetri do te behet ne baze te tij.kjo ishte ideja baze...do te me falni se po e nderpres per mungese kompjuteri...

nese ju kujtohet jua kam thene qe karboni 3 dhe 5 ishin te rendesishem per faktet se ishin pikat ku lidheshin nukleotidet njeri me tjetrin.ne pozicionin 3 kemi nje grup -OH i cili kur bashkohet me nje nukleotid tjeter e leshon hidrogjenin dhe formon nje lidhje qe do te jete ndremjet oksigjenit dhe fosfatit te nukleotidit tjeter.pozicioni 3 quhet 3'(3 prim) ne leximin e adn dhe sa here qe degjojme kete duhet te kemi parasysh karbonin 3 qe kishte grupin -OH dhe qe lidhet me grupet fosfat.

nga karboni 5 fillojne grupet fosfat qe mund te jene deri ne 3 cope kur eshte ne formen xTP ose 1 ne formen kur nukleotidi eshte i lidhur ne sekuencen a adn.ky quhet pozicioni 5'(5 prim) dhe kur permendet duhet te kemi parasysh karbonin nga fillojne grupet fosfat.pra nese themi qe njeri segment i adn ka drentimin 5'-> 3' duhet te imagjinojme qe nukleotidi i pare ka pozicionin 5' te lire,ka bere lidhje me ane te pozicionit 3' me pozicionin 5' te nukleotidit te dyte dhe se nukleotidi i fundit ka pozicionin 3' te lire.shpresoj se ne figuren e meposhtme do te jeni ne gjendje te kuptoni ato qe kam dashur te shpjegoj:poshta majtas ku duket grupi -OH eshte pozicioni 3' i lire dhe larte po majtas shifni qe pozicioni 5' ka 3 grupe fosfat dhe eshte i lire.pra nese nesemi nga larte majtas ne drejtim poshta majtas kemi 5'->3'.tani vini re djathtas:drejtimi eshte i kundert:3'->5' nese nisemi nga larte djathtas ne drejtim poshta djathtas.keto gjera jane shume te rendesihme per faktin se enzimat qe ndihmojne ne formimin e zinxhirit te ADN njofin vetem nje drejtim dhe jo tjetrin.cdua te them me kete?nese keni durim do tua shpjegoj kur ti vije koha.

mberritur ne kete pike mendojme se mbaruam?jo akoma!!!shkencetaret pyesnin vetet se si mundet 1.8 meter ADN(nga ato qe me kane thene mua kaq e gjate eshte ADN ne cdo qelize.nese jam gabim me korregjoni me ndonje vlere tjeter)te qendroje brenda nje qelize?pyetje e lezetshme.cfare gjeten?



[attachment deleted by admin]