Iliada

Perfshin ngjarjet qe kanë ndodhur ne vitin e dhjetë te luftës se akejve under Trojes, kur Akili një nga heronjte më me ze te akejve, u zu me kryekomandantin kryesor Agomemnonin dhe largohet nga lufta. Qe nga ai moment akejt pesuan vetëm humbje. Akili dergoi ne ndihmë mikun e tij te ngushtë Patroklin, qe u vra ne lufte nga Hektori, biri i Priamit, mbretit  te Trojes.
Akili vendosi te hakmerret për Patroklin dhe "Iliada" perfuindon me varrimin e Hektorit te vrarë ne dyluftim me Akilin.

Duke ju referuare disa librave historik te Izraelit te lashtë, dy shkrimet epike me te lashta ne Qytetrimin Perndimor janë Iliada dhe Odisea te shkruara nga poeti i njohur si grek, Homer.

Janë këto dy shkrime qe paraqesin sot mithet dhe legjendat brilante te ndodhura ne një kohe shumë te largët qe shkon rreth 4000 vjet me pare dhe te shkruara ne shekullin e shtatë para Krishtit.

Këto legjenda dhe mithe pasuane fshirjen nga historia te qytetrimit Mikenian, një nga qytetrimet me te zhvilluara te kohës.

Mendohet se legjendat gojore te popujve te zones ku shtrihej Greqia e lashtë dhe Troja, u mblodhen dhe shkruan nga Homer.

Po kush ishte ky Homer? Të gjithë e bëjmë këtë pyetje dhe askush deri me sot nuk ka marrë një përgjigje te saktë. Dihet vetëm se Homer qe një plak i verber i cili bashke me shkrimet e tij vuri këtë emër qe sot ne njohim pa folur aspak për vehten e tij.

Dyqind vjet pas tij, historiani me i madh i tërë kohrave qe quhet dhe babai i historisë, Herodoti, na thotë se Homeri ishte një grek nga Jonia ne bregun perendimor te Azise se Vogel. Ndoshta i lindur ne ishullin KOS dhe qe jetoi perafersisht ne vitet 850 deri 750 B.C. (Para Krishtit)

Tek Herodoti ai pershkruhet si rapsod popullor endacak qe bridhte nëpër vende të ndryshme për te mbledhur legjendat e vjetra qe kendoheshin ne vargje nga rapsode epike, kjo një tradite e vjetër gojore qe sot për fat te mirë ruhet vetëm ne një vend dhe pikërisht ne Shqipërinë e veriut.

Shumë studiues mendojnë se epikat poetike te legjendave Homeriane nuk janë shkruare kurrë nga një person i vetëm por nga shumë njerëz te cilët kanë ngleur anonime!

Mua personalisht me kanë ngelur ne mendje shumë tregime dhe legjenda Homerike qe babai im mi tregonte si përralla kur isha fëmijë dhe qe atij ja kishte treguare i jati. Ata nuk e kishin lexuare kurrë Homerin dhe as e dinin nëse ekzistonte një Homer!! Kur unë u rrita dhe Homeri u perkthye ne shqip, nxitova ta blej dhe ta lexoj me një fryme. U befasova! Shumë nga ato legjenda unë i dija qe nga rrefimet e tim eti. Kjo më ka vënë ne mendime te thella dhe me mundon shumë. Si ka mundësi qe babi im dhe babai i tij i dinin kaq mirë ato legjenda pa lexuare Homerin?! Kjo është një pykepyetje shumë e madhe tek unë dhe qe me mundon. Nuk e di nëse një ditë do të di te vërtetën e kësaj enigme? Po ashtu nuk e di nëse shqiptare te tjerë (mosha ime dhe me te vjetër) janë rritur me këto "përralla" Homerike dhe nëse po, ku ata i kanë mesuare pa ekzistuare ne shqip një Homer?

Mendohet se këto dy libra qe Homeri vetëm sa i ka mbledhur, kanë ekzistuare ne mendjet dhe gojet e grekeve te lashtë shumë me pare dhe se janë shkruare 200 deri 300 vjet para se te vinin shkronjat greke dhe te shkruhej greqishtja! Del pyetja se me cfar shkronjash u shkrojten ato dhe kush i shkrojti pasi Homeri ishte i verber?

Historia e Iliades.
Ne qendër te historisë janë heronj te medhenj dhe perendi e perendesha por një nga heronjte me legjendare i pershkruare me shumë mjeshteri është Akili grek i cili nuk pershkruhet me perbuzje si heronjte e tjerë greke por me shumë dashuri. Edhe zemërimi i Akilit dhe vrasja e Hektorit, heroi me të madh trojan, pershkruhen me mjeshteri te rrallë dhe po me atë dashuri për Akilin megjithëse ai bën një vepër shumë mizore ne inat e sipër!

Qëllimi i luftës kundër Trojes ishte qe të merrej Helena, gruaja me e bukur e botës, bashkeshorte e mbretit te Spartes, Minelausit, e rrembyere nga princi i Trojes, djali i Priamit, Parisi. Minelausi ishte betuare për hakmarrje. Ai thirri ne ndihmë te gjithë mbreterit dhe princat e Greqise për ndihmë te cilët ju pergjegjen pozitivisht, nder ata ishin edhe Akili, Ajaksi, Odiseu, Diomedesi, Nestori dhe Agamemnoni, mbret i Mikenes. Agamemnoni ishte vellai i Minelausit dhe u caktua krykomandant i luftës.

Pergatitja për lufte e grekeve vazhdoi për gati dy vjet, ata ndertuane mbi 1.000 anije lufte dhe thirren nën arme mbi 100.000 djem. Kampi i pergatitjes për lufte u zgjodh porti detar ne gjirin e Aulisit qe gjendet ne pjesen verilindore te Greqise. Nisja u be ne një ditë te qete kur deti ishte pa dallge pasi kishin bërë dhe kurbanin e rastit dhe ishin falur ne kembet statujes kushtuare Perendeshes Artemis (Diana.) Mendohej qe te gjithë perendite ishin fyere me veprimin e bërë nga Helena e bukur dhe se zotat ishin ne anën greke.

Kurbani ishte një femër pa mekate dhe e re siç u gjend e bija e Agamemnonit, mbretit te Mikenes. Ne momentin e fundit kur ajo do të therej, një dre i madh u shfaq pranë altarit, shenjë kjo qe perendite e falin Efigjenin (kështu quhej bija e Agamemnonit) dhe në vend te saj do therej dreri. Efigjeni pas kësaj u be prifteshe e Artemisit ne Toris.

Me zemerimin e Artemisit kundër trojanve u duk dhe shenja e pare kur anijet levizen drejt Trojes, deti u qetsua e anijet rreshqisnin si ne vaj. Kjo u dha zemër grekeve te cilët mendonin se duke patur perendite me vete do ta fitonin shumë lehtë luftën dhe Troja do të shkaterrohej.

Nga ana tjetër edhe trojanet po pergatiteshin për lufte. Mbreti trojan Priam qe shumë plak për te luftuare vete kështu qe ai thirri ne ndihmë fqinjet e tij dhe u kerkoi ndihmë e cila nuk i mungoi. Vete qyteti i trojes qe i rrethaure nga mure qe smund te kaperxeheshin ne asnjë mënyrë. Ne krye te ushtrise qenë trojanet Hektor, Enea, Sarpedon etje. (Siç e thame tek "Si sot u shkaterrua Troja" për Enean ka shkruare me von Virgjili.)

Kjo lufte nuk shkoi ashtu si e mendonin greket. Për nëntë vjet rjesht ata luftuane e derdhen gjakun lume por Trojen nuk e nenshtruane dot. Pas një lodhje te gjatë, kryetrimi grek, Akili, i thotë Agamemnonit se nuk do të luftojë me kundër Trojes dhe u terhoq. Agamemnoni për ta terhequr Akilin ne lufte sajon një kurth, dhe për këtë problem Homeri angazhohet te pershkruaje plot dy te tretat e librit te Iliades! Agamemnoni tërheq ne lufte kushuririn dhe njeriun me te afert te Akilit, Patroklin te cilin e lejon te ndeshet me kryetrimin e Trojes, Hektorin, nga i cili ai vritet. Kuptohet qe Akili do të hakmerrej dhe kështu ai futet ne lufte për ta vrarë Hektorin. Kjo është dhe pjesa me e bukur e librit. Pershkrimet e hollesishme te jetës se Akilit dhe luftrat e tij deri ne vrasjen e Hektorit, jepen kaq me detaje sa secili qe i lexon ato pasazhe, e ndjen vehten brenda tuftes greko-trojane.

Vrasja e Hektorit i cili qe një trim i drejtë, i ndershem dhe trim i zgjuare do të beje qe dhe Akili i pamposhtur te vritet në fund te luftës pas shkaterrimit te Trojes.

Por si erdhi shkatërrimi i Trojes se pamposhtur?

Gedhendesi Odiseu, i ndihmuare edhe nga Perendesha e Luftes, Athina, planifikoi te ndertoje një kale druri shumë të madh qe te mbante brenda tij rreth 100 ushtare.

Plani i tij u zbatua menjehere. Greket u derguane lajm trojanve qe do të terhiqen dhe shkojnë ne Greqi si disfatiste dhe ne shenjë respekti për luftetaret e medhenj trojane ata ju dhuronin një kale druri. Për te vertetuare këtë gjë, greket ngriten velat dhe anijet e tyre moren "rrugën e kthimit." Kalin e drurit ua lane jashtë tek porta kryesore me emrin Dardan. Pasi trojanet u siguruane se greket iken, e moren kalin dhe e futen brenda megjithë kundershtimet e Parisit dhe te Kasandres, djalit te vogël dhe bijes se vetme te Priamit. Të njjten gjë bëri dhe prifti i mencur Loakoni i cili u tha se, "dhurata e armikut është o helm o thik!"

Kasandra qe edhe parashikuese dhe ajo e terbuare nga inati qe askush nuk e degjonte i tha te jatit: "Ati im i dashur, unë shoh gjak brenda mureve te kalase dhe me këtë gjak shoh të shkruhen fjalët Helene e Torjes dhe Kali i Trojes qe njerzimi s'ka për ti harruare kurrë! Të lutem mos e fut aklin brenda!"

Me gjithë kundershtimet e tyre, kali u fut brenda mureve dhe naten, ndërsa trojanet flinin, 100 ushtarët greke dolen nga kali dhe pasi vrane disa roje, ju dhanë sinjalin grekeve qe prisnin ne det të hapur me anijet gati për tu kthyere mbrapsh. Greket arriten tek muret e Trojes dhe ushtarët greke pasi vrane rojet e posrtes sekondare me emrin She, e hapen atë dhe lejuane kështu futjen e ushtrise greke e cila i vu zjarrin Trojes dhe vrau pothuaj se te gjithë trojanet. Vetëm pak vete shpetuane dhe me ne krue Enean ata mbriten ne brigjet e Italise ku ndertuane një qytet me emrin Troja.

Afer mengjezit, Troja nuk ekzistonte me dhe bashke me te edhe shumë nga trimat e saj se bashku edhe me disa nga trimat greke. Helena u kap dhe u muarr duke ju dorzuare Minelaosit.

Këtu mbaron dhe libri ILIADA. Greket u kthyene ne greqi. Gjatë kthimit për ne Greqi, një nga heronjte e saj Odiseu pason një udhëtim te gjatë dhe plot aventura e cial jepet e plotë tek libri i dytë me titullin ODISEA.
AGIDEBA.